|
عباس مهیاد ABBAS MAHYAD
| ||
درآمدی بر روانکاوی (قسمت سوم)زیگموند فروید — ۱۸۵۶–۱۹۳۹ سال نگارش و ارائه: ۱۹۱۵–۱۹۱۷ سالهای انتشار: ۱۹۱۶–۱۹۱۷ بخش دوم — رؤیادرس پنجمDer Traum The Dream Le rêve با این درس، فروید از چهار درس نخست درباره خطاهای روانی عبور میکند و وارد دومین حوزه بزرگ کتاب، یعنی رؤیا میشود. تغییر موضوع ناگهانی نیست؛ زیرا همان الگویی که در خطاها دیدیم، در رؤیا نیز دوباره ظاهر میشود: چیزی در روان وجود دارد، اما مستقیماً و بدون تغییر وارد آگاهی نمیشود. ۱. چرا فروید از رؤیا شروع میکند؟رؤیا از نظر فروید اهمیت ویژهای دارد، زیرا انسان تقریباً هر شب با پدیدهای روبهرو میشود که در آن:
اما پرسش اصلی فروید این است: آیا رؤیا فقط فعالیت بیهدف مغز در هنگام خواب است، یا معنای روانی دارد؟ پاسخ او این است که رؤیا را باید مانند یک محصول روانی قابل تفسیر بررسی کرد. ۲. رؤیا بهعنوان پدیده روانیرؤیا Traum dream rêve در نگاه ساده، رؤیا چیزی است که هنگام خواب اتفاق میافتد. اما فروید میخواهد آن را در کنار سایر محصولات روانی قرار دهد: رؤیا در کنار: لغزش خطا نشانه فراموشی قرار میگیرد. وجه مشترک آنها این است که ممکن است چیزی را نشان دهند که در سطح آگاهی مستقیم وجود ندارد. ۳. رؤیای کودکفروید برای توضیح نظریه خود ابتدا به رؤیاهای کودکان توجه میکند، زیرا این رؤیاها معمولاً سادهترند. رؤیای کودک Kindertraum child's dream rêve d’enfant کودک ممکن است روز چیزی را بخواهد و نتواند آن را به دست آورد. مثلاً: کودک میخواهد به گردش برود، اما والدین او را نمیبرند. شب خواب میبیند که به همان مکان رفته است. در اینجا رابطه میان: آرزو و محتوای رؤیا نسبتاً مستقیم است. ۴. تحقق آرزوتحقق آرزو Wunscherfüllung wish-fulfilment accomplissement du désir اینجا یکی از مشهورترین مفاهیم نظریه رؤیای فروید وارد میشود. رؤیا در این مدل میتواند تحقق یک آرزو باشد. کودک چیزی را میخواهد. واقعیت مانع تحقق آن میشود. در خواب، مانع واقعیت از میان میرود. و کودک در رؤیا به چیزی که میخواسته دست مییابد. بنابراین: آرزو → عدم تحقق در واقعیت → خواب → تحقق در رؤیا ۵. چرا فروید از کودکان شروع میکند؟زیرا رؤیای کودک معمولاً پیچیدگی کمتری دارد. اگر کودک: «بستنی میخواهد» و شب خواب میبیند که بستنی میخورد، ارتباط میان آرزو و رؤیا نسبتاً روشن است. بنابراین فروید ابتدا یک مدل سادهتر در اختیار ما میگذارد. سپس سؤال دشوارتر را مطرح میکند: اگر رؤیا تحقق آرزوست، چرا رؤیاهای بزرگسالان اینقدر پیچیده، عجیب و گاهی اضطرابآورند؟ ۶. رؤیای بزرگسالرؤیای بزرگسال Traum des Erwachsenen adult dream rêve de l’adulte در بزرگسال، رابطه میان آرزو و رؤیا معمولاً مستقیم نیست. مثلاً فرد ممکن است رؤیایی بسیار عجیب ببیند و هیچ آرزوی آشکاری در آن تشخیص ندهد. اینجا فروید میگوید باید میان دو چیز تمایز بگذاریم: آنچه فرد از رؤیا به یاد میآورد و: افکار و امیالی که در پس آن قرار دارند. ۷. محتوای آشکارمحتوای آشکار رؤیا manifester Trauminhalt manifest dream-content contenu manifeste du rêve این همان چیزی است که فرد پس از بیداری تعریف میکند. مثلاً: «دیدم در یک اتاق هستم. پدرم آنجا بود. پنجره باز شد و من ترسیدم.» این روایت، محصول نهایی رؤیاست. اما فروید معتقد است که نباید آن را با تمام معنای روانی رؤیا یکی دانست. ۸. افکار نهفته رؤیاافکار نهفته رؤیا latente Traumgedanken latent dream-thoughts pensées latentes du rêve در پس محتوای آشکار، شبکهای از افکار و ارتباطهای روانی وجود دارد. ممکن است این افکار شامل:
باشند. بنابراین: محتوای آشکار ≠ افکار نهفته ۹. چرا رؤیا تغییر شکل میدهد؟اینجا یکی از مسائل اصلی نظریه رؤیا مطرح میشود. اگر یک میل یا فکر مستقیماً قابل بیان باشد، چرا رؤیا آن را به شکل پیچیده و عجیب نشان میدهد؟ پاسخ فروید به سانسور روانی مربوط میشود. سانسور Zensur censorship censure محتوایی که برای آگاهی دشوار یا غیرقابلپذیرش است، ممکن است اجازه نیابد مستقیماً در رؤیا ظاهر شود. بنابراین محتوای نهفته باید تغییر شکل پیدا کند. ۱۰. سانسور رؤیاسانسور رؤیا Traumzensur dream censorship censure du rêve میتوان ساختار را چنین تصور کرد: فکر یا میل نهفته ↓ مقاومت / سانسور ↓ دگرگونی ↓ محتوای رؤیای آشکار بنابراین عجیب بودن رؤیا اتفاقی نیست. از دیدگاه فروید، بخشی از این عجیب بودن حاصل فرایندهای تغییر شکلدهنده است. ۱۱. سرکوب و رؤیاسرکوب Verdrängung repression refoulement سرکوب در اینجا نقشی بنیادی پیدا میکند. محتوایی که نمیتواند مستقیماً وارد آگاهی شود، ممکن است در رؤیا راه دیگری برای ظهور پیدا کند. بنابراین رؤیا میتواند به نوعی راه غیرمستقیم بیان یک محتوای روانی تبدیل شود. اما این محتوا در همان شکل اولیه خود ظاهر نمیشود. ۱۲. کار رؤیاکار رؤیا Traumarbeit dream-work travail du rêve فرایندی است که طی آن افکار نهفته به محتوای آشکار رؤیا تبدیل میشوند. فروید در ادامه کتاب چند سازوکار مهم این فرایند را بررسی میکند. از جمله: تراکم Verdichtung condensation condensation و: جابهجایی Verschiebung displacement déplacement و همچنین فرایندهای دیگری که باعث میشوند شکل نهایی رؤیا با افکار نهفته تفاوت داشته باشد. ۱۳. تراکمتراکم Verdichtung condensation condensation در تراکم، چند عنصر یا رشته فکری میتوانند در یک تصویر یا عنصر واحد رؤیا جمع شوند. مثلاً یک شخصیت رؤیا ممکن است ویژگیهای چند فرد مختلف را در خود ترکیب کند. بنابراین: چند محتوای روانی ↓ یک عنصر رؤیایی این یکی از دلایل عجیب بودن رؤیاست. ۱۴. جابهجاییجابهجایی Verschiebung displacement déplacement اهمیت عاطفی یک فکر میتواند به عنصر دیگری منتقل شود. در نتیجه چیزی که در رؤیا ظاهراً بسیار مهم به نظر میرسد، ممکن است از نظر روانی موضوع اصلی نباشد. برعکس، چیزی که در رؤیا کاملاً بیاهمیت به نظر میرسد، ممکن است ارتباطهای مهمی در افکار نهفته داشته باشد. این نکته برای تعبیر رؤیا بسیار مهم است. ۱۵. چرا نباید رؤیا را تحتاللفظی تفسیر کرد؟اگر کسی خواب ببیند: «یک خانه در حال سوختن است» روانکاو نباید فوراً بگوید: «خانه یعنی فلان چیز.» فروید با یک فرهنگ لغت ثابت نمادها کار نمیکند. معنای یک تصویر باید از طریق تداعیهای خود فرد بررسی شود. بنابراین یک خانه برای یک فرد ممکن است با: کودکی مرتبط باشد، و برای فرد دیگر با: ازدواج یا: امنیت یا: ترس ارتباط داشته باشد. ۱۶. تداعی آزاد در تحلیل رؤیاتداعی آزاد freie Assoziation free association association libre فرد درباره عناصر رؤیا شروع به گفتن هر چیزی میکند که به ذهنش میرسد. مثلاً: «خانه» → «خانه مادربزرگ» → «کودکی» → «تابستان» → «پدرم» → «یک دعوا» → «احساس گناه» این زنجیره ممکن است بسیار مهمتر از خود تصویر «خانه» باشد. ۱۷. معنای رؤیا از کجا میآید؟معنای رؤیا از یک رمزنامه عمومی نمیآید. یعنی نمیتوان گفت: خانه = همیشه مادر یا: آب = همیشه تولد یا: مار = همیشه یک معنی ثابت روش فرویدی بیشتر بر تداعی شخصی استوار است. بنابراین: عنصر رؤیا تداعی فرد زمینه زندگی فرد ↓ تفسیر احتمالی ۱۸. تجربه روز قبلباقیمانده روز Tagesreste day residues restes diurnes یکی از مفاهیم مهم نظریه رؤیا، تجربههای روز قبل است. ممکن است اتفاقی ظاهراً کوچک در طول روز در رؤیا ظاهر شود. اما این اتفاق الزاماً تمام معنای رؤیا نیست. تجربه روزانه میتواند مانند مادهای باشد که رؤیا از آن استفاده میکند تا افکار عمیقتر را بیان کند. ۱۹. آرزوی نهفتهدر نظریه فروید، تجربه روزانه ممکن است به افکار و امیال قدیمیتر متصل شود. بنابراین ساختار میتواند چنین باشد: تجربه روز قبل افکار و خاطرات قبلی میل یا آرزو ↓ افکار نهفته رؤیا ↓ کار رؤیا ↓ محتوای آشکار ۲۰. چرا رؤیا فراموش میشود؟پس از بیداری، بسیاری از افراد بخشی از رؤیا را فراموش میکنند. فروید این مسئله را نیز قابل بررسی میداند. اگر رؤیا صرفاً یک فعالیت بیمعنا بود، فراموشی آن عجیب نبود. اما اگر رؤیا محصول یک فرایند روانی پیچیده باشد، باید پرسید: آیا مقاومت پس از بیداری نیز میتواند در فراموشی رؤیا نقش داشته باشد؟ این مسئله در ادامه نظریه رؤیا اهمیت پیدا میکند. ۲۱. رؤیا و ناخودآگاهاکنون ارتباط با بخش اول کاملاً روشن میشود. در خطاهای روزمره: محتوای روانی → تعارض → ظهور غیرمستقیم در رؤیا: افکار نهفته → سانسور → کار رؤیا → محتوای آشکار بنابراین رؤیا در نظریه فروید یکی از مهمترین مسیرهای مطالعه ناخودآگاه است. ۲۲. یک نکته بسیار مهم درباره «تحقق آرزو»نباید فرمول فروید را بیش از حد ساده کنیم. او نمیگوید: هر رؤیایی همان آرزویی است که فرد آگاهانه در روز داشته است. موضوع پیچیدهتر است. ممکن است آرزو:
به همین دلیل تحلیل رؤیا ضروری میشود. ۲۳. چرا رؤیای اضطرابآور میتواند تحقق آرزو باشد؟این پرسش مهمی است که از همینجا مطرح میشود. اگر رؤیا تحقق آرزو است: چرا فرد از بعضی رؤیاها میترسد؟ فروید برای پاسخ، میان: آرزوی نهفته و محتوای آشکار و همچنین میان نیروهای مختلف روانی تمایز میگذارد. ممکن است یک آرزو در فرایند تغییر شکل رؤیا به شکلی ظاهر شود که برای آگاهی ناخوشایند یا اضطرابآور باشد. این مسئله در درسهای بعدی بسیار مفصلتر بررسی خواهد شد. ۲۴. اهمیت این درس در کل کتابدرس پنجم دروازه ورود به نظریه رؤیای فروید است. ساختار اصلیای که باید از این درس به خاطر سپرد: رؤیای آشکار ≠ معنای کامل روانی رؤیا بلکه: افکار نهفته ↓ سانسور ↓ کار رؤیا ↓ محتوای آشکار و وظیفه تحلیلگر: از محتوای آشکار به سوی افکار نهفته حرکت کردن. واژههای کلیدیرؤیا تحقق آرزو محتوای آشکار رؤیا افکار نهفته رؤیا کار رؤیا تراکم جابهجایی سانسور تداعی آزاد باقیمانده روز جمعبندی دقیق درس پنجمدر درسهای اول تا چهارم، فروید نشان داد که یک فعالیت روانی ممکن است با قصد آگاهانه فرد تفاوت داشته باشد. در درس پنجم همین منطق به رؤیا منتقل میشود. رؤیا را نباید فقط مجموعهای از تصاویر بیمعنا دانست. فروید میان آنچه فرد به یاد میآورد و آنچه در پس آن قرار دارد تمایز میگذارد: محتوای آشکار در برابر: افکار نهفته این دو بهوسیله کار رؤیا به یکدیگر مربوط میشوند. در این فرایند، سرکوب، سانسور، تراکم و جابهجایی نقش پیدا میکنند. و در سطح بنیادیتر، فروید همچنان به همان مسئله بازمیگردد: چگونه یک میل یا فکر که مستقیماً نمیتواند وارد آگاهی شود، راهی برای بیان پیدا میکند؟ پاسخ او در این بخش: رؤیا. درس بعدی، درس ششم، این نظریه را با دقت بیشتری جلو میبرد و وارد تفاوت میان رؤیای آشکار و افکار نهفته، روش تفسیر رؤیا و نقش تداعیهای فرد در کشف معنای آن میشود. برچسبها: زیگموند فروید, درآمدی بر روانکاوی, روان کاوی, مسایل اصلی روانکاوی [ دوشنبه بیست و ششم مرداد ۱۴۰۵ ] [ 23:0 ] [ عباس مهیاد ]
|
درباره وبلاگ  عباس مهیاد. نویسنده، پژوهش گر فلسفه و ادبیات، شاعر، فیلمساز، مترجم، منتقد. چیز چندانی نیست که بخواهم درباره ی خودم بدان اشاره کنم. برخی اطلاعات را می توان درین وبلاگ مشاهده کرد. فقط این نکته را می افزایم که از گفتن و شنیدن و به خصوص خواندن لذت عمیق می برم ، امّا در نهایت سر و ساده پیروِ مذهبِ نوشتنم. همین. | |