|
عباس مهیاد ABBAS MAHYAD
| ||
درآمدی بر روانکاوی (قسمت پنجم)زیگموند فروید — ۱۸۵۶–۱۹۳۹ سال نگارش و ارائه: ۱۹۱۵–۱۹۱۷ سالهای انتشار: ۱۹۱۶–۱۹۱۷ بخش دوم — رؤیادرس هفتمDer Traum The Dream Le rêve در این بخش، بحث فروید از اصل کلیِ «رؤیا و تحقق آرزو» به مسئله دشوارترِ چگونگی کشف معنای رؤیا میرسد. نکته اساسی این است که رؤیا را نباید فقط بر اساس داستانی که خواببیننده به یاد میآورد تفسیر کرد؛ باید دید این داستان از چه افکار و تجربههایی ساخته شده است. ۱. رؤیای بهیادمانده و رؤیای تفسیرشدهمحتوای آشکار رؤیا manifester Trauminhalt manifest dream-content contenu manifeste du rêve آن چیزی است که شخص پس از بیدار شدن میتواند تعریف کند. مثلاً: «خواب دیدم در خانهای قدیمی هستم و شخصی را دیدم که سالهاست او را ندیدهام.» اما این گزارش فقط سطح نخست است. تحلیلگر باید بپرسد: این خانه چه تداعیهایی دارد؟ آن شخص چه خاطراتی را فعال میکند؟ چرا این شخص و نه شخص دیگری؟ چه اتفاقی در روزهای اخیر رخ داده است؟ ۲. افکار نهفتهافکار نهفته رؤیا latente Traumgedanken latent dream-thoughts pensées latentes du rêve منظور مجموعه افکاری است که در پشت محتوای آشکار رؤیا قرار دارند. این افکار الزاماً یک جمله یا یک آرزوی واحد نیستند. ممکن است شبکهای از: خاطره + آرزو + نگرانی + تعارض + تجربه روزانه باشند. پس رؤیا را نباید به یک «معنی واحد» تقلیل داد. ۳. رؤیا چگونه ساخته میشود؟میتوان ساختار کلی را چنین دید: تجربههای روزانه خاطرات قدیمی افکار و آرزوها ↓ افکار نهفته رؤیا ↓ سانسور ↓ کار رؤیا ↓ محتوای آشکار این همان مسیری است که فروید برای توضیح شکل عجیب رؤیا ترسیم میکند. ۴. باقیمانده روزباقیمانده روز Tagesreste day residues restes diurnes ممکن است اتفاقی که در روز رخ داده، در رؤیای شبانه ظاهر شود. مثلاً فرد در روز نامهای دریافت کرده است و همان شب نامهای را در خواب میبیند. اما از نظر فروید، حضور نامه الزاماً فقط درباره همان نامه نیست. نامه میتواند به مجموعهای از تداعیهای قدیمیتر وصل شود. بنابراین تجربه روزانه ممکن است نقطه شروع باشد، نه تمام معنای رؤیا. ۵. چرا اتفاق کوچک روزانه میتواند در رؤیا مهم شود؟زیرا ارزش روانی یک تجربه الزاماً با اهمیت ظاهری آن یکسان نیست. ممکن است یک اتفاق کوچک، زنجیرهای از تداعیها را فعال کند. برای مثال: یک جمله ساده ↓ یادآوری یک شخص ↓ خاطرهای قدیمی ↓ احساس فقدان ↓ آرزو و همین شبکه میتواند وارد فرایند رؤیا شود. بنابراین: محرک کوچک ممکن است: اثر روانی بزرگ داشته باشد. ۶. رابطه رؤیا و خاطرهخاطره Erinnerung memory souvenir / mémoire رؤیا میتواند عناصری را از گذشته وارد خود کند. گاهی فرد بعد از بیداری از حضور یک شخص یا مکان قدیمی در خواب تعجب میکند: «سالها بود به او فکر نکرده بودم.» اما از دیدگاه فرویدی، «به یاد نیاوردن آگاهانه» به معنی نبودن کامل آن ارتباط در روان نیست. ممکن است ارتباط همچنان وجود داشته باشد و در فرایند رؤیا فعال شود. ۷. یک اصل مهم: رؤیا از هیچ ساخته نمیشودرؤیا مواد خود را از زندگی روانی فرد میگیرد. این مواد میتوانند شامل:
باشند. بنابراین تحلیل رؤیا نوعی بازسازی مسیرهایی است که این مواد را به یکدیگر متصل کردهاند. ۸. چرا رؤیا گاهی غیرقابلفهم است؟عجیببودن رؤیا Traumverzerrung dream distortion déformation du rêve از دیدگاه فروید، بخش مهمی از این مسئله ناشی از تبدیل افکار نهفته به محتوای آشکار است. اگر افکار نهفته مستقیماً وارد رؤیا میشدند، رؤیا احتمالاً قابلفهمتر بود. اما: سانسور و: کار رؤیا آنها را تغییر میدهند. پس: نامفهومی رؤیا خودش موضوعی برای توضیح است. ۹. تراکم در رؤیاتراکم Verdichtung condensation condensation در تراکم، چند رشته فکری در یک تصویر یا عنصر رؤیایی جمع میشوند. برای همین ممکن است یک شخصیت رؤیایی همزمان ویژگیهای چند فرد را داشته باشد. یا یک مکان در رؤیا همزمان ویژگیهای چند مکان واقعی را نشان دهد. این پدیده نشان میدهد که رؤیا از منطق ساده روایت روزمره پیروی نمیکند. ۱۰. جابهجایی در رؤیاجابهجایی Verschiebung displacement déplacement اهمیت روانی میتواند از یک عنصر به عنصر دیگر منتقل شود. در نتیجه: چیزی که در رؤیا بسیار برجسته است، ممکن است در افکار نهفته اهمیت اصلی را نداشته باشد. و چیزی که در رؤیا حاشیهای به نظر میرسد، ممکن است تداعیهای بسیار مهمی داشته باشد. پس تحلیلگر نباید فقط بر «بزرگترین» یا «ترسناکترین» تصویر تمرکز کند. ۱۱. چرا تداعی آزاد ضروری است؟اگر تحلیلگر فقط خودش بخواهد نمادها را معنی کند، احتمال دارد معنایی را بر رؤیا تحمیل کند. فروید راه دیگری پیشنهاد میکند: بگذاریم خود خواببیننده تداعی کند. مثلاً: درخت → «باغ خانه قدیمی» → «پدر» → «تابستان» → «بیماری پدر» → «ترس از دست دادن» در اینجا «درخت» به خودی خود معنا ندارد؛ زنجیره تداعی است که آن را در شبکه روانی فرد قرار میدهد. ۱۲. مقاومت در برابر تداعیاما این کار همیشه آسان نیست. گاهی فرد درست در نقطهای که تحلیل اهمیت پیدا میکند متوقف میشود. مثلاً: «درباره این تصویر چیزی یادم نمیآید.» یا: «این موضوع احمقانه است.» یا: «نمیخواهم دربارهاش حرف بزنم.» از منظر فرویدی، این توقف میتواند نشانه مقاومت باشد. ۱۳. مقاومتمقاومت Widerstand resistance résistance مقاومت یعنی نیرویی که در برابر آشکار شدن یا بررسی یک محتوای روانی عمل میکند. این مفهوم مستقیماً با بحث سرکوب مرتبط است. سرکوب محتوا را از دسترسی آگاهانه دور میکند. مقاومت میتواند هنگام تلاش برای بازگرداندن آن محتوا به آگاهی آشکار شود. ۱۴. آیا هر سکوتی مقاومت است؟خیر. این نکته برای تفسیر دقیق بسیار مهم است. فرد ممکن است واقعاً چیزی به یاد نیاورد. ممکن است خواب مبهم باشد. ممکن است حافظه ناقص باشد. بنابراین روانکاو نباید از یک قاعده مکانیکی استفاده کند. تشخیص مقاومت نیازمند توجه به کل روند تداعی و زمینه روانی فرد است. ۱۵. آرزو در پشت رؤیاآرزو Wunsch wish désir فروید همچنان رؤیا را با تحقق آرزو مرتبط میداند. اما آرزو ممکن است در سطح آگاهی شناخته نشده باشد. حتی ممکن است فرد با آن مخالفت کند. در نتیجه باید میان: «من آگاهانه چه میخواهم؟» و: «چه آرزوهایی در زندگی روانی من فعالاند؟» تمایز گذاشت. ۱۶. آرزوی متعارضممکن است فرد همزمان دو گرایش داشته باشد. مثلاً: میخواهم کسی را ببینم و: از دیدن او میترسم. یا: میخواهم موفق شوم و: از پیامدهای موفقیت میترسم. در چنین شرایطی، رؤیا میتواند محل بیان یک تعارض باشد. ۱۷. رؤیا بهعنوان تشکیل سازشیتشکیل سازشی Kompromissbildung compromise formation formation de compromis اکنون رابطه با بخش اول کاملاً روشن است. رؤیا ممکن است میان دو گرایش مختلف نوعی سازش ایجاد کند. به این ترتیب: آرزو به نوعی تحقق مییابد، اما: سانسور اجازه نمیدهد این تحقق به شکل مستقیم ظاهر شود. نتیجه: رؤیای تغییرشکلیافته. ۱۸. چرا خواببیننده ممکن است معنای رؤیا را نشناسد؟زیرا محتوای آشکار محصول نهایی فرایندی است که بخشی از آن خارج از آگاهی انجام شده است. فرد فقط محصول نهایی را میبیند. مثل اینکه نتیجه یک محاسبه را ببینیم، اما مراحل محاسبه را نبینیم. وظیفه تحلیل این است که مسیر تولید آن نتیجه را تا حد امکان بازسازی کند. ۱۹. تفاوت «شرح رؤیا» و «تعبیر رؤیا»شرح رؤیا یعنی: «چه چیزی دیدم؟» تعبیر رؤیا یعنی: «این محتوا چگونه ساخته شده و چه ارتباطهایی در پس آن قرار دارند؟» پس اگر فرد بگوید: «در خواب دیدم در یک ایستگاه قطار هستم.» این هنوز تعبیر نیست. تحلیل از جایی شروع میشود که بپرسیم: قطار چه چیزی را برای تو تداعی میکند؟ ایستگاه چه خاطرهای را فعال میکند؟ در روزهای اخیر چه اتفاقی افتاده است؟ ۲۰. معنای شخصیمعنای شخصی persönliche Bedeutung personal meaning signification personnelle در روانکاوی فرویدی، معنای یک تصویر تا حد زیادی از تاریخچه روانی فرد جدا نیست. به همین دلیل دو نفر میتوانند رؤیای بسیار مشابهی ببینند، اما تداعیهای کاملاً متفاوتی داشته باشند. ۲۱. خطر تفسیر زودهنگاماگر تحلیلگر قبل از شنیدن تداعیهای فرد بگوید: «این رؤیا حتماً درباره فلان چیز است»، ممکن است مسیر واقعی تحلیل بسته شود. روش دقیقتر این است که ابتدا: دادههای روانی جمع شوند، سپس: ارتباطها بررسی شوند، و در پایان: تفسیر ارائه شود. ۲۲. جایگاه تجربههای کودکیدر نظریه فروید، تجربههای کودکی اهمیت ویژهای دارند. اما نباید نتیجه گرفت که هر رؤیا الزاماً مستقیماً درباره کودکی است. ارتباط ممکن است غیرمستقیم باشد: تجربه امروز → تداعی → خاطره قدیمی → آرزو یا تعارض → رؤیا پس یک رویداد امروزی میتواند راهی برای فعال شدن یک شبکه قدیمیتر باشد. ۲۳. رؤیا و زمانرؤیا میتواند عناصر زمانهای مختلف را در یک صحنه کنار هم قرار دهد. کودکی و بزرگسالی میتوانند در یک رؤیا ترکیب شوند. شخصی که سالها پیش دیده شده میتواند در کنار شخصی قرار گیرد که همین هفته ملاقات شده است. این نیز میتواند نتیجه تراکم باشد. ۲۴. رؤیا بهعنوان ساختاری فشردهرؤیا بسیار «اقتصادی» عمل میکند. یک تصویر میتواند مقدار زیادی از محتوای روانی را حمل کند. یک شخصیت میتواند چند رابطه را نمایندگی کند. یک مکان میتواند چند خاطره را به هم پیوند دهد. به همین دلیل تحلیل یک عنصر کوچک گاهی میتواند زنجیره بزرگی از تداعیها را آشکار کند. ۲۵. نقش جابهجایی در اهمیت رؤیااگر اهمیت روانی جابهجا شود، ممکن است خواببیننده روی چیزی تمرکز کند که از نظر روانی موضوع اصلی نیست. برای مثال ممکن است شخص تمام صبح درباره «کلید گمشده» حرف بزند، در حالی که تداعیهای مربوط به آن کلید او را به مسئلهای کاملاً متفاوت هدایت کند. بنابراین: جزئیات رؤیا نباید صرفاً به دلیل ظاهری بودنشان بیاهمیت تلقی شوند. ۲۶. رؤیا و واقعیتفروید میان رؤیا و واقعیت مرزی روشن قائل است. رؤیا پیشبینی آینده نیست. همچنین هر تصویر رؤیا الزاماً بیان مستقیم یک واقعیت بیرونی نیست. موضوع اصلی روانکاوی: واقعیت روانی psychische Realität psychical reality réalité psychique است؛ یعنی آنچه در زندگی روانی فرد دارای اهمیت و اثر است. ۲۷. اهمیت «واقعیت روانی»ممکن است یک اتفاق در جهان بیرونی کوچک باشد، اما برای فرد اهمیت روانی بسیار زیادی پیدا کند. برعکس، اتفاقی که از نظر دیگران بسیار مهم است ممکن است برای او اهمیت روانی کمی داشته باشد. بنابراین در تحلیل رؤیا، مسئله فقط این نیست که: «واقعاً چه اتفاقی افتاده؟» بلکه: «این اتفاق در روان این فرد چه معنایی پیدا کرده است؟» ۲۸. ارتباط با نظریه ناخودآگاهاکنون تصویر بزرگتر مشخص میشود: ناخودآگاه محتواهایی دارد که مستقیماً در آگاهی حاضر نیستند. این محتواها ممکن است به دلیل: سرکوب دسترسی مستقیم نداشته باشند. اما از بین نمیروند. میتوانند در شکلهای غیرمستقیم ظاهر شوند: لغزش نشانه رؤیا این همان پیوستگی بنیادی نظریه فروید است. ۲۹. مسیر کلی نظریه رؤیا تا اینجاتجربه روزانه ↓ فعال شدن تداعیها ↓ افکار نهفته ↓ آرزو / تعارض ↓ سانسور ↓ تراکم و جابهجایی ↓ محتوای آشکار رؤیا ↓ تداعی پس از بیداری ↓ تلاش برای تعبیر این زنجیره، استخوانبندی نظریهای است که فروید در این بخش میسازد. ۳۰. جمعبندی درس هفتمدر این درس، سه اصل باید کاملاً روشن باشد: اصل اولمحتوای آشکار رؤیا همان افکار نهفته نیست. اصل دومبرای رسیدن به افکار نهفته، تداعیهای خود خواببیننده اهمیت اساسی دارند. اصل سومشکل عجیب رؤیا نتیجه فرایندهای تغییردهندهای مانند تراکم و جابهجایی است. بنابراین: رؤیا یک پیام ساده و رمزگذاریشده نیست؛ بلکه محصول یک فرایند روانی پیچیده است. واژههای کلیدیافکار نهفته رؤیا محتوای آشکار رؤیا کار رؤیا تراکم جابهجایی باقیمانده روز مقاومت سرکوب تشکیل سازشی واقعیت روانی نتیجهتا پایان این درس، مسئله اصلی دیگر فقط این نیست که رؤیا معنا دارد یا ندارد. مسئله تبدیل شده است به: رؤیا چگونه ساخته میشود؟ و پاسخ فرویدی بهتدریج چنین صورت میگیرد: افکار نهفته → سانسور → کار رؤیا → تراکم و جابهجایی → محتوای آشکار و برای حرکت در جهت معکوس: محتوای آشکار → تداعی آزاد → بازسازی افکار نهفته در ادامه، بحث به مرحلهای میرسد که فروید فرایندهای مشخص کار رؤیا را دقیقتر از هم جدا میکند و نشان میدهد تراکم، جابهجایی و تبدیل افکار به تصاویر رؤیایی چگونه در ساختن رؤیا نقش دارند. برچسبها: زیگموند فروید, درآمدی بر روانکاوی, روان کاوی, مسایل اصلی روانکاوی [ دوشنبه بیست و ششم مرداد ۱۴۰۵ ] [ 23:10 ] [ عباس مهیاد ]
|
درباره وبلاگ  عباس مهیاد. نویسنده، پژوهش گر فلسفه و ادبیات، شاعر، فیلمساز، مترجم، منتقد. چیز چندانی نیست که بخواهم درباره ی خودم بدان اشاره کنم. برخی اطلاعات را می توان درین وبلاگ مشاهده کرد. فقط این نکته را می افزایم که از گفتن و شنیدن و به خصوص خواندن لذت عمیق می برم ، امّا در نهایت سر و ساده پیروِ مذهبِ نوشتنم. همین. | |