هانس-گئورگ گادامر و پروژهٔ «حقیقت و روش»
Hans-Georg Gadamer این کتاب را در سال ۱۹۶۰ منتشر کرد.

نام آلمانی:

Wahrheit und Methode
ترجمهٔ انگلیسی:

Truth and Method
نکته‌ای که خود گادامر بارها بر آن تأکید کرده این است که عنوان کتاب به معنای تقابل سادهٔ «حقیقت» و «روش» نیست. او نمی‌خواهد روش علمی را رد کند، بلکه می‌خواهد نشان دهد:

حقیقت‌هایی وجود دارند که فراتر از روش‌های علوم طبیعی‌اند.

ساختار اصلی کتاب
کتاب سه بخش بزرگ دارد:

بخش اول
Die Freilegung der Wahrheitsfrage an der Erfahrung der Kunst
The Uncovering of the Question of Truth through the Experience of Art

موضوع: تجربهٔ هنر

بخش دوم
Die Ausdehnung der Wahrheitsfrage auf das Verstehen in den Geisteswissenschaften
Extending the Question of Truth to Understanding in the Human Sciences

موضوع: علوم انسانی و تاریخ

بخش سوم
Die ontologische Wendung der Hermeneutik unter der Führung der Sprache
The Ontological Turn of Hermeneutics Guided by Language

موضوع: زبان و هرمنوتیک فلسفی

بخش اول
تجربهٔ هنر و پرسش حقیقت
گادامر عمداً کتاب را با هنر آغاز می‌کند.

چرا؟

زیرا هنر نمونه‌ای است که نشان می‌دهد:

حقیقت همیشه محصول روش علمی نیست.

فصل اول بخش اول
نقد آگاهی زیباشناختی
آلمانی:

Kritik des ästhetischen Bewusstseins
انگلیسی:

Critique of Aesthetic Consciousness
این فصل یکی از مهم‌ترین بخش‌های کتاب است.

آگاهی زیباشناختی چیست؟
آلمانی:

ästhetisches Bewusstsein
انگلیسی:

Aesthetic Consciousness
این مفهوم محصول سنتی است که از:

کانت (Kant)

شیلر (Schiller)

رمانتیسم آلمان

به وجود آمد.

بر اساس این دیدگاه:

اثر هنری صرفاً موضوع تجربهٔ ذهنی فرد است.

یعنی:

«من» به اثر نگاه می‌کنم و احساس زیبایی پیدا می‌کنم.

اعتراض گادامر
گادامر معتقد است این دیدگاه، حقیقت هنر را از بین می‌برد.

چرا؟

زیرا اثر هنری چیزی بیش از موضوع لذت شخصی است.

اثر هنری حامل حقیقت است.

تمایز میان Erlebnis و Erfahrung
یکی از مهم‌ترین تمایزهای کتاب:

Erlebnis
ترجمهٔ انگلیسی:

Lived Experience

در برابر:

Erfahrung
ترجمهٔ انگلیسی:

Experience

Erlebnis
به معنای تجربهٔ شخصی و درونی است.

مثلاً:

«این تابلو مرا تحت تأثیر قرار داد.»

Erfahrung
تجربه‌ای است که انسان را تغییر می‌دهد.

در Erfahrung انسان با چیزی مواجه می‌شود که او را دگرگون می‌کند.

گادامر معتقد است هنر از نوع دوم است.

مفهوم بازی
آلمانی:

Spiel
انگلیسی:

Play
این مفهوم شاید مهم‌ترین مفهوم بخش اول باشد.

چرا بازی؟
در نگاه معمول:

بازی فعالیتی است که بازیکن انجام می‌دهد.

اما گادامر می‌گوید:

بازی چیزی نیست که صرفاً توسط انسان کنترل شود.

بلکه:

بازی خود بازیکن را درگیر می‌کند.

ویژگی‌های Spiel
رفت و برگشت
حرکت بازی:

Hin und Her
(Back and Forth)

است.

خودفراموشی
بازیکن در بازی غرق می‌شود.

تقدم بازی بر بازیکن
بازی مهم‌تر از فرد بازی‌کننده است.

گادامر می‌گوید:

اثر هنری نیز چنین ساختاری دارد.

اثر هنری به عنوان بازی
وقتی ما یک تراژدی یونانی را می‌بینیم، صرفاً ناظر نیستیم.

بلکه وارد جهان آن می‌شویم.

اثر هنری ما را در بازی خود وارد می‌کند.

دگرگونی به ساختار
آلمانی:

Verwandlung ins Gebilde
انگلیسی:

Transformation into Structure
این اصطلاح از دشوارترین مفاهیم بخش اول است.

معنای آن چیست؟
در هنر، واقعیت روزمره تغییر می‌کند و به شکلی پایدار درمی‌آید.

مثلاً:

نمایش هملت فقط بازنمایی یک حادثه نیست.

بلکه جهانی مستقل ایجاد می‌کند.

بازنمایی
آلمانی:

Darstellung
انگلیسی:

Presentation
گادامر عمداً از Representation کمتر استفاده می‌کند.

زیرا اثر هنری صرفاً نسخه‌ای از واقعیت نیست.

بلکه حقیقت را حاضر می‌کند.

حقیقت هنر
آلمانی:

Wahrheit der Kunst
انگلیسی:

Truth of Art
هنر چیزی را آشکار می‌کند که از طریق آزمایش علمی قابل دستیابی نیست.

نقش تماشاگر
تماشاگر بیرون اثر قرار ندارد.

او در حقیقت اثر مشارکت می‌کند.

Fest (جشن)
یکی دیگر از مفاهیم مهم:

Fest
انگلیسی:

Festival
جشن ساختاری دارد که همهٔ شرکت‌کنندگان را در بر می‌گیرد.

هنر نیز چنین است.

زمان جشن
آلمانی:

Eigenzeit
انگلیسی:

Proper Time
هنر زمان مخصوص خود را ایجاد می‌کند.

زمان درونی سمفونی بتهوون با زمان ساعت تفاوت دارد.

جمع‌بندی فصل اول
گادامر در این فصل می‌خواهد نشان دهد:

هنر صرفاً تجربهٔ ذهنی نیست.

حقیقت در هنر آشکار می‌شود.

مفهوم بازی (Spiel) کلید فهم هنر است.

اثر هنری ما را درگیر می‌کند.

هنر نوعی Erfahrung است، نه صرفاً Erlebnis.

فصل بعدی بخش اول
گادامر سپس به مسئلهٔ:

Die Ontologie des Kunstwerks
(Ontology of the Work of Art)

می‌پردازد و از طریق مفاهیمی مانند:

Symbol (نماد)

Zeichen (نشانه)

Bild (تصویر)

Mimesis (محاکات)

می‌کوشد نشان دهد که اثر هنری چگونه حقیقت را آشکار می‌کند.

این فصل از مهم‌ترین نقاط پیوند میان گادامر و اندیشهٔ هایدگر است.

بخش اول (Teil I)
Die Freilegung der Wahrheitsfrage an der Erfahrung der Kunst
«آشکار کردن پرسش حقیقت از طریق تجربهٔ هنر»
فصل دوم
Die Ontologie des Kunstwerks und ihre hermeneutische Bedeutung
انگلیسی:
The Ontology of the Work of Art and its Hermeneutic Significance

این فصل در واقع ادامهٔ بحث «بازی» (Spiel – Play) است، اما اکنون گادامر از سطح تجربهٔ زیباشناختی فراتر می‌رود و می‌پرسد:

اثر هنری از نظر هستی‌شناختی (Ontologisch – Ontological) چیست؟

یعنی:

اثر هنری چگونه وجود دارد؟

۱. مسئلهٔ هستی اثر هنری
آلمانی:

Sein des Kunstwerks
انگلیسی:

Being of the Work of Art
گادامر معتقد است که سنت جدید، اثر هنری را به دو صورت تقلیل داده است:

شیئی مادی؛

تجربهٔ ذهنی مخاطب.

اما اثر هنری هیچ‌یک از این دو نیست.

اثر هنری چیزی فراتر از شیء است
مثلاً:

یک اجرای «هملت» فقط مجموعه‌ای از:

صداها؛

حرکت‌ها؛

دکورها؛

نیست.

همچنین صرفاً احساسات تماشاگر هم نیست.

بلکه حقیقتی در خود نمایش حاضر می‌شود.

۲. بازی و بازنمایی
در فصل قبل:

Spiel
(Play)

مطرح شد.

اکنون گادامر نشان می‌دهد که بازی همیشه دارای:

Darstellung
(Presentation)

است.

تفاوت Darstellung و Representation
واژهٔ آلمانی:

Darstellung
فقط به معنای «بازنمایی» نیست.

بلکه:

حاضر کردن؛

به ظهور رساندن؛

آشکار ساختن.

را نیز در بر دارد.

مثال:

در یک اجرای سوفوکل، تراژدی یونانی صرفاً تقلید نمی‌شود.

بلکه حقیقتی دوباره حاضر می‌شود.

۳. مایمسیس
واژهٔ یونانی:

μίμησις (Mimesis)
انگلیسی:

Imitation / Representation
گادامر تفسیر سنتی از مایمسیس را رد می‌کند.

در سنت جدید، مایمسیس یعنی:

«کپی کردن واقعیت.»

اما برای یونانیان، مایمسیس بیشتر به معنای:

«آشکار کردن حقیقت چیزها»

بود.

بنابراین:

هنر فقط نسخه‌ای از جهان نیست.

بلکه جهان را آشکار می‌کند.

۴. شناخت در بازشناسی
اصطلاح مهم:

Wiedererkennen
انگلیسی:

Recognition
گادامر می‌گوید:

در هنر، انسان چیزی را «بازمی‌شناسد».

اما این بازشناسی صرفاً یادآوری نیست.

بلکه:

حقیقت چیزی برای نخستین بار آشکار می‌شود و در عین حال آشنا به نظر می‌رسد.

مثلاً:

در تراژدی‌های شکسپیر، ما خودِ انسان را بازمی‌شناسیم.

۵. نماد
آلمانی:

Symbol
انگلیسی:

Symbol
ریشهٔ یونانی:

σύμβολον (symbolon)
در یونان باستان، symbolon شیئی بود که دو نیمهٔ آن نزد دو نفر باقی می‌ماند و هنگام پیوند دوباره، هویت یکدیگر را تشخیص می‌دادند.

برای گادامر:

نماد چیزی است که به چیزی فراتر از خود اشاره می‌کند.

اما این اشاره صرفاً قراردادی نیست.

نماد بخشی از حقیقت را حاضر می‌کند.

۶. تصویر
آلمانی:

Bild
انگلیسی:

Image / Picture
گادامر میان:

نسخهٔ صرف؛

و تصویر هنری؛

تفاوت می‌گذارد.

یک پرتره فقط کپی فرد نیست.

بلکه حقیقتی از او را آشکار می‌کند.

به همین دلیل، تصویر هنری استقلال دارد.

۷. نشانه
آلمانی:

Zeichen
انگلیسی:

Sign
گادامر میان Symbol و Zeichen تمایز می‌گذارد.

Zeichen
فقط به چیزی دیگر اشاره می‌کند.

مثلاً:

علامت راهنمایی.

Symbol
حضور چیزی را در خود حمل می‌کند.

۸. جشن
آلمانی:

Fest
انگلیسی:

Festival
یکی از مفاهیم زیبای این فصل.

ویژگی جشن:

همه در آن مشارکت می‌کنند؛

نمی‌توان آن را به مالکیت فردی درآورد؛

هر بار تکرار می‌شود، اما همواره تازه است.

گادامر معتقد است:

اثر هنری نیز چنین است.

۹. زمان جشن
آلمانی:

Eigenzeit
انگلیسی:

Proper Time
اثر هنری زمان خاص خود را دارد.

برای مثال:

هنگام شنیدن یک سمفونی، انسان وارد زمانی متفاوت از زمان ساعت می‌شود.

۱۰. هم‌زمانی
آلمانی:

Gleichzeitigkeit
انگلیسی:

Contemporaneity
یکی از مهم‌ترین مفاهیم فصل.

اثر هنری متعلق به گذشته نیست.

وقتی امروز «ادیپ شهریار» خوانده می‌شود، صرفاً با یک سند تاریخی روبه‌رو نیستیم.

اثر دوباره حاضر می‌شود.

به همین دلیل، گذشته می‌تواند با حال هم‌زمان شود.

۱۱. حضور
آلمانی:

Präsenz
انگلیسی:

Presence
اثر هنری فقط چیزی مربوط به گذشته نیست.

بلکه در هر اجرای تازه، حضور می‌یابد.

۱۲. حقیقت اثر هنری
اکنون نتیجهٔ دو فصل نخست روشن می‌شود:

اثر هنری:

شیء صرف نیست؛

تجربهٔ ذهنی صرف نیست؛

بلکه نحوه‌ای از آشکارشدن حقیقت است.

تأثیر هایدگر
در این فصل تأثیر مستقیم Martin Heidegger آشکار است، به‌ویژه مقالهٔ:

Der Ursprung des Kunstwerkes
انگلیسی:

The Origin of the Work of Art
زیرا هر دو فیلسوف معتقدند:

حقیقت در اثر هنری رخ می‌دهد.

جمع‌بندی فصل دوم
گادامر نشان می‌دهد:

۱.
اثر هنری دارای هستی خاص خود است.

۲.
مایمسیس به معنای کپی‌برداری نیست.

۳.
هنر حقیقت را آشکار می‌کند.

۴.
نماد بیش از یک نشانه است.

۵.
اثر هنری در هر اجرا دوباره حاضر می‌شود.

۶.
گذشته و حال می‌توانند در تجربهٔ هنر با یکدیگر هم‌زمان شوند.

۷.
هنر نمونه‌ای از حقیقتی است که فراتر از روش علمی قرار دارد.

فصل سوم بخش اول
در ادامه، گادامر از هنر عبور می‌کند و به انتقال از تجربهٔ زیباشناختی به مسئلهٔ علوم انسانی می‌رسد. در اینجا او با سنت:

شلایرماخر (Schleiermacher)

دیلتای (Dilthey)

و تاریخ‌گرایی آلمان (Historismus – Historicism)

وارد گفت‌وگو می‌شود و مفهوم مشهور:

Vorurteil
(Prejudice)

را برای نخستین بار به طور نظام‌مند مطرح می‌کند.

بخش اول (Teil I)
Die Freilegung der Wahrheitsfrage an der Erfahrung der Kunst
The Uncovering of the Question of Truth through the Experience of Art

فصل سوم
Übergang von der Ästhetik zur Hermeneutik
انگلیسی:
Transition from Aesthetics to Hermeneutics

این قسمت یکی از مهم‌ترین نقاط عطف کل کتاب است، زیرا گادامر نشان می‌دهد که آنچه در تجربهٔ هنر کشف شد، محدود به هنر نیست، بلکه به کل مسئلهٔ فهم (Verstehen – Understanding) مربوط می‌شود.

۱. چرا هنر نقطهٔ آغاز بود؟
گادامر کتاب را از هنر آغاز کرد، زیرا هنر نمونه‌ای بود که نشان می‌داد:

حقیقت همیشه از طریق روش علمی حاصل نمی‌شود.

اما اگر هنر چنین وضعی دارد، آیا فهم تاریخ، متون، سنت‌ها و فرهنگ‌ها نیز همین‌گونه‌اند؟

پاسخ گادامر:

بله.

۲. از زیبایی‌شناسی به هرمنوتیک
آلمانی:

Hermeneutik
انگلیسی:

Hermeneutics
در سنت قدیم، هرمنوتیک به معنای فن تفسیر متون بود:

متون دینی؛

متون حقوقی؛

متون کلاسیک.

اما گادامر می‌خواهد هرمنوتیک را از سطح یک «روش» فراتر ببرد.

۳. نقد روش‌گرایی
آلمانی:

Methodenbewusstsein
انگلیسی:

Methodological Consciousness
گادامر معتقد است که از قرن نوزدهم به بعد، علوم انسانی تحت تأثیر موفقیت علوم طبیعی کوشیدند خود را بر اساس الگوی علمی توضیح دهند.

در نتیجه:

فهم تاریخی به نوعی تکنیک تبدیل شد.

اما گادامر می‌گوید:

فهم یک مهارت مکانیکی نیست.

۴. حقیقت فراتر از روش
دقیقاً همان چیزی که در هنر آشکار شد، در تاریخ و سنت نیز وجود دارد.

یعنی:

Wahrheit
(Truth)

همیشه قابل تقلیل به:

Methode
(Method)

نیست.

۵. تعلق به سنت
یکی از نخستین ایده‌های مهم این بخش:

Zugehörigkeit
انگلیسی:

Belonging
انسان هرگز در بیرون سنت قرار ندارد.

ما همیشه به یک زبان، فرهنگ و تاریخ تعلق داریم.

این ایده مستقیماً تحت تأثیر هایدگر است.

۶. نقد ایدهٔ آگاهی خالص
گادامر با این تصور مخالفت می‌کند که مفسر می‌تواند:

کاملاً بی‌طرف؛

بدون پیش‌فرض؛

و خارج از تاریخ

باشد.

زیرا:

خود مفسر نیز تاریخی است.

۷. تجربهٔ واقعی
در اینجا دوباره مفهوم:

Erfahrung
(Experience)

ظاهر می‌شود.

اما این بار نه در هنر، بلکه در فهم تاریخی.

تجربهٔ واقعی چیزی نیست که صرفاً اطلاعات جدید به ما بدهد.

بلکه چیزی است که ما را دگرگون می‌کند.

۸. محدودیت انسان
آلمانی:

Endlichkeit
انگلیسی:

Finitude
انسان موجودی محدود است.

او هرگز نمی‌تواند به حقیقت مطلق و فرازمانی دست یابد.

این محدودیت ضعف نیست.

بلکه شرط امکان فهم است.

۹. افق
آلمانی:

Horizont
انگلیسی:

Horizon
افق مجموعه‌ای از:

پیش‌فرض‌ها؛

امکانات؛

و انتظارات

است که فهم ما را شکل می‌دهد.

ما همیشه از درون یک افق می‌فهمیم.

۱۰. گفت‌وگو
آلمانی:

Gespräch
انگلیسی:

Dialogue / Conversation
فهم یک عمل یک‌طرفه نیست.

بلکه نوعی گفت‌وگو است.

حتی هنگام خواندن یک متن قدیمی، ما وارد گفت‌وگو با آن می‌شویم.

۱۱. پرسش
آلمانی:

Frage
انگلیسی:

Question
گادامر می‌گوید:

هر فهم واقعی از پرسش آغاز می‌شود.

متنی که هیچ پرسشی برای ما ایجاد نکند، در واقع فهمیده نشده است.

۱۲. تاریخ‌مندی فهم
آلمانی:

Geschichtlichkeit
انگلیسی:

Historicity
فهم همواره تاریخی است.

ما نمی‌توانیم گذشته را همان‌گونه که «واقعاً بوده» بازسازی کنیم.

بلکه گذشته را از افق اکنون می‌فهمیم.

۱۳. نقد ایدهٔ بازسازی کامل گذشته
این نکته در برابر سنت:

Friedrich Schleiermacher

و تا حدی Wilhelm Dilthey قرار می‌گیرد.

آن دو می‌کوشیدند:

ذهن مؤلف را بازسازی کنند.

اما گادامر معتقد است:

فهم صرفاً بازگشت به گذشته نیست.

۱۴. آغاز ورود به بخش دوم کتاب
در پایان این مرحله، گادامر آماده می‌شود تا وارد بحث علوم انسانی شود.

از اینجا به بعد، موضوعات زیر به مرکز توجه تبدیل می‌شوند:

Vorurteil
(Prejudice)

پیش‌داوری

Tradition
(Tradition)

سنت

Autorität
(Authority)

اقتدار

Wirkungsgeschichte
(History of Effects)

تاریخ تأثیرات

wirkungsgeschichtliches Bewusstsein
(Historically Effective Consciousness)

آگاهی تاریخیِ مؤثر

نتیجهٔ نهایی بخش اول
تجربهٔ هنر به گادامر نشان داد که:

حقیقت فقط علمی نیست؛

فهم یک روش مکانیکی نیست؛

انسان همواره تاریخی است؛

سنت بخشی از وجود ماست؛

هرمنوتیک باید به هستی‌شناسی فهم تبدیل شود.

گام بعدی: بخش دوم کتاب
Die Ausdehnung der Wahrheitsfrage auf das Verstehen in den Geisteswissenschaften
The Extension of the Question of Truth to Understanding in the Human Sciences
در این بخش، گادامر وارد گفت‌وگو با:

شلایرماخر (Schleiermacher)؛

دیلتای (Dilthey)؛

هگل (Hegel)؛

درویزن (Droysen)؛

و تاریخ‌گرایی آلمان (Historismus)؛

می‌شود و مفهوم بسیار مهم Vorurteil (Prejudice) را از نو تفسیر می‌کند. این قسمت از مشهورترین بخش‌های کل کتاب است.

بخش دوم
آلمانی:
Die Ausdehnung der Wahrheitsfrage auf das Verstehen in den Geisteswissenschaften
انگلیسی:
The Extension of the Question of Truth to Understanding in the Human Sciences
پرسش اصلی این بخش
آیا علوم انسانی (Geisteswissenschaften – Human Sciences) باید دقیقاً از الگوی علوم طبیعی (Naturwissenschaften – Natural Sciences) پیروی کنند؟

پاسخ گادامر:

خیر.

زیرا موضوع علوم انسانی، انسانِ تاریخی است و فهم انسان همواره درون سنت و تاریخ رخ می‌دهد.

فصل اول بخش دوم
مسئلهٔ هرمنوتیک و سنت علوم انسانی
گادامر در آغاز این بخش به تاریخ هرمنوتیک می‌پردازد.

او با متفکرانی مانند:

Friedrich Schleiermacher

Wilhelm Dilthey

Johann Gustav Droysen

وارد گفت‌وگو می‌شود.

۱. شلایرماخر
آلمانی:

Schleiermacher
انگلیسی:

Friedrich Schleiermacher
او را معمولاً «پدر هرمنوتیک جدید» می‌نامند.

ایدهٔ اصلی شلایرماخر
فهم یعنی:

بازسازی نیت مؤلف.

آلمانی:

Nachkonstruktion
انگلیسی:

Reconstruction
یعنی مفسر باید بکوشد:

به ذهن نویسنده بازگردد.

دو نوع تفسیر نزد شلایرماخر
grammatische Auslegung
(Grammatical Interpretation)

بررسی زبان متن.

و

psychologische Auslegung
(Psychological Interpretation)

بازسازی ذهن مؤلف.

نقد گادامر به شلایرماخر
گادامر معتقد است:

فهم فقط بازسازی گذشته نیست.

چرا؟

زیرا:

متن بیش از قصد مؤلف معنا دارد.

گاهی متن چیزی را آشکار می‌کند که حتی خود نویسنده نیز کاملاً از آن آگاه نبوده است.

۲. دیلتای
آلمانی:

Dilthey
انگلیسی:

Wilhelm Dilthey
دیلتای می‌خواست برای علوم انسانی بنیانی مشابه علوم طبیعی ایجاد کند.

تفاوت توضیح و فهم
دیلتای میان:

Erklären
(Explanation)

و

Verstehen
(Understanding)

تمایز می‌گذارد.

علوم طبیعی:

توضیح می‌دهند.

علوم انسانی:

می‌فهمند.

نقد گادامر به دیلتای
گادامر معتقد است که دیلتای هنوز بیش از حد تحت تأثیر ایدهٔ روش علمی قرار دارد.

دیلتای می‌خواست:

علوم انسانی را «علمی» کند.

اما گادامر می‌گوید:

فهم انسانی از اساس تاریخی است.

۳. تاریخ‌گرایی
آلمانی:

Historismus
انگلیسی:

Historicism
مورخان قرن نوزدهم معتقد بودند:

باید گذشته را همان‌گونه که واقعاً بوده بازسازی کرد.

عبارت مشهور:

wie es eigentlich gewesen
(«آن‌گونه که واقعاً بوده»)

که معمولاً به رانکه نسبت داده می‌شود.

نقد گادامر
گذشته هرگز به صورت خالص در اختیار ما نیست.

ما همیشه گذشته را از درون افق اکنون می‌فهمیم.

۴. پیش‌داوری
اکنون گادامر به یکی از مشهورترین مفاهیم کل کتاب می‌رسد:

آلمانی:
Vorurteil
انگلیسی:
Prejudice
معنای رایج پیش‌داوری
پس از روشنگری، پیش‌داوری معنایی منفی پیدا کرد.

پیش‌داوری یعنی:

قضاوت نادرست.

معنای گادامری Vorurteil
پیش‌داوری لزوماً منفی نیست.

بلکه:

هر فهمی از پیش‌فرض‌هایی آغاز می‌شود.

بدون پیش‌فرض، فهم اصلاً ممکن نیست.

مثال
وقتی یک متن یونانی را می‌خوانیم:

زبان خودمان؛

فرهنگ خودمان؛

پرسش‌های زمانهٔ خودمان؛

همگی در فهم ما حضور دارند.

۵. روشنگری و سوءظن به سنت
آلمانی:

Aufklärung
انگلیسی:

Enlightenment
روشنگری می‌کوشید:

همهٔ اقتدارها را کنار بگذارد.

اما گادامر معتقد است:

این پروژه ناممکن است.

۶. اقتدار
آلمانی:

Autorität
انگلیسی:

Authority
اقتدار برای گادامر به معنای اطاعت کورکورانه نیست.

بلکه:

پذیرش آگاهانهٔ اعتبار دیگری.

مثلاً:

دانشجوی فیزیک به استاد خود اعتماد می‌کند، نه به دلیل اجبار، بلکه به دلیل شناخت توانایی او.

۷. سنت
آلمانی:

Tradition
انگلیسی:

Tradition
یکی از بنیادی‌ترین مفاهیم کل کتاب.

گادامر می‌گوید:

ما سنت را انتخاب نکرده‌ایم.

بلکه از ابتدا درون آن قرار داریم.

سنت دشمن آزادی نیست.

بلکه شرط امکان فهم است.

۸. تعلق
آلمانی:

Zugehörigkeit
انگلیسی:

Belonging
انسان به تاریخ و سنت تعلق دارد.

این تعلق امری تصادفی نیست.

بلکه ساختار وجودی فهم است.

نتیجهٔ فصل اول بخش دوم
گادامر نشان می‌دهد:

۱.
فهم صرفاً بازسازی ذهن مؤلف نیست.

۲.
پیش‌داوری‌ها شرط امکان فهم‌اند.

۳.
سنت بخشی از وجود ماست.

۴.
اقتدار لزوماً مخالف عقل نیست.

۵.
علوم انسانی را نمی‌توان بر اساس الگوی علوم طبیعی فهمید.

فصل بعدی (یکی از مهم‌ترین فصل‌های کل کتاب)
در ادامه، گادامر مفهوم بسیار مشهور:

Wirkungsgeschichte
(History of Effects / Effective History)

و سپس:

wirkungsgeschichtliches Bewusstsein
(Historically Effective Consciousness)

را مطرح می‌کند.

در این قسمت، او توضیح می‌دهد که:

گذشته فقط پشت سر ما نیست؛ گذشته همچنان در اکنون ما عمل می‌کند.

این فصل از عمیق‌ترین بخش‌های کل «حقیقت و روش» است و زمینه را برای مفهوم مشهور:

Horizontverschmelzung
(Fusion of Horizons)

فراهم می‌کند.


بخش دوم (Teil II)
فصل دوم
Das Prinzip der Wirkungsgeschichte
یا در برخی تقسیم‌بندی‌ها:

Wirkungsgeschichte und das wirkungsgeschichtliche Bewusstsein
انگلیسی:
Effective History and Historically Effective Consciousness

این فصل در واقع پاسخ گادامر به تاریخ‌گرایی قرن نوزدهم است.

پرسش اصلی:

آیا ما می‌توانیم گذشته را همان‌گونه که واقعاً بوده است، بازسازی کنیم؟

پاسخ گادامر:

خیر.

زیرا گذشته هرگز «پشت سر ما» باقی نمی‌ماند.

بلکه گذشته همچنان در فهم کنونی ما حضور دارد.

۱. Wirkungsgeschichte
آلمانی:
Wirkungsgeschichte
انگلیسی:
History of Effects
یا

Effective History
این اصطلاح تقریباً ابداع خود گادامر است.

اجزای واژه
Wirkung
اثر، تأثیر

Geschichte
تاریخ

بنابراین:

Wirkungsgeschichte یعنی:

تاریخ تأثیرات یک پدیده.

معنای مفهوم
وقتی ما افلاطون را می‌خوانیم، فقط با متن افلاطون مواجه نیستیم.

بلکه با:

دو هزار سال تفسیر افلاطون؛

سنت فلسفی غرب؛

فهم‌های پیشین؛

نیز روبه‌رو هستیم.

بنابراین:

متن هیچ‌گاه به صورت «خالص» در اختیار ما قرار نمی‌گیرد.

مثال
خواندن انجیل امروز، همان خواندن انجیل در قرن اول میلادی نیست.

زیرا:

تاریخ مسیحیت، الهیات، اصلاح دینی، و مدرنیته بر فهم ما اثر گذاشته‌اند.

۲. تاریخ بر ما عمل می‌کند
اینجا گادامر جمله‌ای بسیار مهم را مطرح می‌کند:

ما فقط تاریخ را مطالعه نمی‌کنیم.

بلکه تاریخ نیز بر ما عمل می‌کند.

بنابراین:

ما سوژه‌ای کاملاً مستقل نیستیم.

این ایده آشکارا تحت تأثیر هایدگر است.

Martin Heidegger در «هستی و زمان» نشان داده بود که انسان موجودی تاریخی (geschichtlich – historical) است.

گادامر این ایده را به قلمرو فهم گسترش می‌دهد.

۳. آگاهی تاریخی مؤثر
آلمانی:
wirkungsgeschichtliches Bewusstsein
انگلیسی:
Historically Effective Consciousness
این یکی از دشوارترین اصطلاحات کتاب است.

معنای آن چیست؟
آگاهی از این واقعیت که:

من خود محصول تاریخ هستم.

یعنی:

وقتی متنی را تفسیر می‌کنم، باید بدانم که:

پیش‌فرض دارم؛

سنت بر من اثر گذاشته است؛

زبان من تاریخی است؛

و فهم من کاملاً خنثی نیست.

این آگاهی چه چیزی نیست؟
گادامر نمی‌گوید:

«همه چیز نسبی است.»

بلکه می‌گوید:

فهم همیشه درون تاریخ رخ می‌دهد.

۴. محدودیت ایدهٔ عینیت مطلق
تاریخ‌گرایان تصور می‌کردند:

می‌توان گذشته را کاملاً عینی بازسازی کرد.

گادامر می‌گوید:

این تصور نوعی توهم است.

چرا؟

زیرا خود مورخ نیز بخشی از تاریخ است.

۵. فاصلهٔ زمانی
آلمانی:
Zeitabstand
انگلیسی:
Temporal Distance
یکی از نوآوری‌های مهم گادامر.

در سنت قدیم تصور می‌شد:

فاصلهٔ تاریخی مانعی برای فهم است.

اما گادامر می‌گوید:

فاصلهٔ زمانی می‌تواند مزیت باشد.

چرا؟

زیرا گذر زمان بسیاری از پیش‌داوری‌های نادرست را حذف می‌کند.

مثال
امروزه ممکن است بتوانیم برخی جنبه‌های تراژدی‌های یونانی را بهتر از مخاطبان هم‌عصرشان درک کنیم.

زیرا کل سنت بعدی را نیز در اختیار داریم.

۶. پیش‌داوری‌های مشروع و نامشروع
گادامر میان دو نوع پیش‌داوری تمایز می‌گذارد:

berechtigte Vorurteile
(Legitimate Prejudices)

پیش‌داوری‌های موجه

و

unberechtigte Vorurteile
(Illegitimate Prejudices)

پیش‌داوری‌های ناموجه

وظیفهٔ فهم:

حذف همهٔ پیش‌داوری‌ها نیست.

بلکه تشخیص پیش‌داوری‌های معتبر است.

۷. پرسش و پاسخ
گادامر تحت تأثیر سنت سقراطی، فهم را ساختاری گفت‌وگویی می‌داند.

هر متن در پاسخ به پرسشی نوشته شده است.

بنابراین:

برای فهم متن باید پرسش آن را کشف کنیم.

آلمانی:
Frage und Antwort
انگلیسی:
Question and Answer
۸. سنت زنده است
سنت چیزی مرده نیست.

بلکه:

در اکنون حضور دارد.

این نکته تفاوت اساسی گادامر با تاریخ‌گرایی قرن نوزدهم است.

۹. افق
آلمانی:
Horizont
انگلیسی:
Horizon
افق مجموعهٔ امکانات و پیش‌فرض‌های فهم است.

هر انسان افق خاص خود را دارد.

اما افق ثابت نیست.

بلکه دائماً تغییر می‌کند.

زمینه‌سازی برای مهم‌ترین مفهوم کتاب
تمام این مباحث گادامر را به مشهورترین مفهوم کتاب می‌رسانند:

Horizontverschmelzung
انگلیسی:
Fusion of Horizons
امتزاج افق‌ها

در این نظریه:

افق مفسر؛
و

افق متن یا سنت؛

در یکدیگر نفوذ می‌کنند.

فهم واقعی نه بازگشت کامل به گذشته است و نه تحمیل کامل حال بر گذشته.

بلکه:

رخدادی است که در آن دو افق با یکدیگر ترکیب می‌شوند.

جمع‌بندی این فصل
گادامر نشان می‌دهد:

۱.
گذشته همچنان بر ما اثر می‌گذارد.

۲.
فهم کاملاً بی‌طرف ممکن نیست.

۳.
فاصلهٔ تاریخی همیشه مانع فهم نیست.

۴.
پیش‌داوری‌ها می‌توانند مشروع باشند.

۵.
فهم ساختاری گفت‌وگویی دارد.

۶.
تاریخ چیزی زنده است.

فصل بعدی: اوج هرمنوتیک گادامر
در فصل بعد، گادامر مفهوم مشهور:

Horizontverschmelzung
(Fusion of Horizons)

را با جزئیات کامل شرح می‌دهد و سپس وارد بحث:

کاربرد (Anwendung – Application)؛

فهم حقوقی؛

تفسیر دینی؛

و وحدت فهم، تفسیر و کاربرد؛

می‌شود.

این قسمت یکی از مهم‌ترین نوآوری‌های کل هرمنوتیک فلسفی قرن بیستم است.


بخش دوم (Teil II)
فصل سوم
Horizontverschmelzung und Anwendung
انگلیسی:
Fusion of Horizons and Application

پرسش اصلی این فصل
اگر:

ما درون تاریخ قرار داریم؛

پیش‌داوری داریم؛

سنت بر ما اثر می‌گذارد؛

پس چگونه فهم ممکن است؟

آیا فهم صرفاً نسبی می‌شود؟

پاسخ گادامر:

خیر.

فهم رخدادی است که در آن افق‌های متفاوت با یکدیگر وارد گفت‌وگو می‌شوند.

۱. افق
آلمانی:
Horizont
انگلیسی:
Horizon
این مفهوم را گادامر از سنت پدیدارشناسی و به‌ویژه از هایدگر می‌گیرد.

افق چیست؟
افق مجموعه‌ای است از:

پیش‌فرض‌ها؛

امکانات فهم؛

زبان؛

سنت؛

پرسش‌های زمانه.

هیچ انسانی بدون افق وجود ندارد.

افق ثابت نیست
افق چیزی بسته و تغییرناپذیر نیست.

بلکه:

beweglicher Horizont
(Mobile Horizon)

است.

یعنی:

افق دائماً گسترش می‌یابد.

۲. نقد تاریخ‌گرایی
تاریخ‌گرایان می‌خواستند:

کاملاً وارد افق گذشته شوند.

گادامر معتقد است:

این کار ناممکن است.

چرا؟

زیرا ما هرگز نمی‌توانیم:

انسان قرن پنجم پیش از میلاد شویم.

همیشه از درون افق کنونی خود می‌فهمیم.

۳. امتزاج افق‌ها
آلمانی:
Horizontverschmelzung
انگلیسی:
Fusion of Horizons
این مشهورترین مفهوم کتاب است.

معنای آن چیست؟
فهم نه:

حذف افق خودمان؛
و نه

تحمیل افق خودمان بر متن؛

بلکه:

پدید آمدن افقی جدید از برخورد دو افق است.

افق مفسر
و

افق متن یا سنت
در یکدیگر نفوذ می‌کنند.

مثال
وقتی امروز دیالوگ‌های افلاطون را می‌خوانیم:

نه دقیقاً مانند یونانیان باستان می‌فهمیم؛

و نه صرفاً برداشت شخصی خودمان را تحمیل می‌کنیم.

بلکه:

افق کنونی ما و افق افلاطون به گفت‌وگو وارد می‌شوند.

۴. فهم به عنوان رخداد
آلمانی:
Geschehen
انگلیسی:
Event / Happening
فهم یک عمل مکانیکی نیست.

بلکه رخدادی است که برای ما اتفاق می‌افتد.

این ایده آشکارا یادآور مفهوم:

Ereignis
در اندیشهٔ متأخر Martin Heidegger است.

۵. کاربرد
آلمانی:
Anwendung
انگلیسی:
Application
یکی از نوآوری‌های مهم گادامر.

در سنت قدیم تصور می‌شد:

فهم سه مرحله دارد:

فهم؛

تفسیر؛

کاربرد.

گادامر این تقسیم را رد می‌کند.

او می‌گوید:

فهم و کاربرد از هم جدا نیستند.

مثال حقوقی
یک قاضی هنگام تفسیر قانون:

فقط معنای تاریخی متن را بررسی نمی‌کند.

بلکه آن را در وضعیت کنونی به کار می‌برد.

بنابراین:

فهم همواره کاربرد است.

مثال دینی
یک واعظ هنگام تفسیر کتاب مقدس:

صرفاً گذشته را توضیح نمی‌دهد.

بلکه متن را برای اکنون معنا می‌کند.

۶. وحدت فهم، تفسیر و کاربرد
آلمانی:

Verstehen

Auslegung

Anwendung

انگلیسی:

Understanding

Interpretation

Application

گادامر می‌گوید:

این سه در اصل یک فرایند واحد هستند.

۷. مدل حقوقی
گادامر اهمیت ویژه‌ای برای:

juristische Hermeneutik
(Legal Hermeneutics)

قائل است.

چرا؟

زیرا حقوق نشان می‌دهد که:

معنای متن همیشه در وضعیت تازه‌ای تحقق می‌یابد.

۸. مدل الهیاتی
theologische Hermeneutik
(Theological Hermeneutics)

نیز همین ساختار را دارد.

متون دینی فقط اسناد تاریخی نیستند.

بلکه در هر عصر دوباره معنا پیدا می‌کنند.

۹. سنت و نوآوری
فهم واقعی نه:

تکرار صرف سنت؛

و نه

گسست کامل از سنت است.

بلکه:

تداوم خلاق سنت است.

۱۰. حقیقت گفت‌وگو
گادامر معتقد است:

حقیقت در گفت‌وگو آشکار می‌شود.

آلمانی:
Gespräch
انگلیسی:
Dialogue
در گفت‌وگوی واقعی:

هیچ‌کس از پیش مالک حقیقت نیست.

بلکه حقیقت در جریان گفت‌وگو پدیدار می‌شود.

نتیجهٔ فلسفی مهم
سوژهٔ مدرن دکارتی که تصور می‌کند:

خود به تنهایی منشأ حقیقت است،

در اندیشهٔ گادامر کنار گذاشته می‌شود.

انسان همواره:

در زبان؛

در سنت؛

و در تاریخ

قرار دارد.

جمع‌بندی فصل
۱.
افق‌ها ثابت نیستند.

۲.
فهم از امتزاج افق‌ها حاصل می‌شود.

۳.
فهم رخدادی تاریخی است.

۴.
فهم و کاربرد از هم جدا نیستند.

۵.
تفسیر همواره معاصر است.

۶.
حقیقت در گفت‌وگو آشکار می‌شود.

پایان بخش دوم
تا اینجا گادامر نشان داده است:

فهم تاریخی چگونه ممکن است؛

سنت چه نقشی دارد؛

پیش‌داوری چیست؛

و افق‌ها چگونه با هم امتزاج پیدا می‌کنند.

بخش سوم کتاب
اکنون وارد آخرین و عمیق‌ترین بخش کتاب می‌شویم:

Die ontologische Wendung der Hermeneutik unter der Führung der Sprache
انگلیسی:
The Ontological Turn of Hermeneutics under the Guidance of Language

این بخش به شدت تحت تأثیر هایدگر است و شامل مشهورترین ایدهٔ گادامر می‌شود:

Sein, das verstanden werden kann, ist Sprache.

ترجمهٔ رایج:

Being that can be understood is language.

در این بخش، موضوعات زیر بررسی می‌شوند:

زبان (Sprache – Language)

گفت‌وگو (Gespräch – Dialogue)

لوگوس (Logos)

واژه و معنا

جهان و زبان

و نسبت میان بودن و زبان.

بخش سوم (Teil III)
آلمانی:
Die ontologische Wendung der Hermeneutik unter der Führung der Sprache
انگلیسی:
The Ontological Turn of Hermeneutics under the Guidance of Language
معنای عنوان بخش
ontologische Wendung
(Ontological Turn)

یعنی:

چرخش هستی‌شناختی.

گادامر می‌خواهد هرمنوتیک را از:

روش‌شناسی تفسیر؛

به:

هستی‌شناسی فهم؛

تبدیل کند.

این ایده مستقیماً از Martin Heidegger گرفته شده است.

فصل اول بخش سوم
Sprache als Medium der hermeneutischen Erfahrung
انگلیسی:
Language as the Medium of Hermeneutic Experience

پرسش اصلی
فهم چگونه رخ می‌دهد؟

پاسخ گادامر:

از طریق زبان.

اما نه به این معنا که زبان فقط ابزاری برای انتقال اندیشه است.

بلکه:

زبان همان محیطی است که فهم در آن تحقق پیدا می‌کند.

۱. نقد نظریهٔ ابزاری زبان
در نگاه رایج:

زبان وسیله‌ای برای بیان افکار است.

طرح سادهٔ سنتی:



اندیشه → زبان → انتقال پیام

اما گادامر این مدل را ناکافی می‌داند.

آلمانی:
Sprache ist nicht bloß ein Werkzeug.
انگلیسی:
Language is not merely a tool.

۲. زبان پیش از فرد وجود دارد
ما زبان را اختراع نمی‌کنیم.

بلکه:

درون زبان متولد می‌شویم.

در نتیجه:

انسان مالک زبان نیست.

تا حدی می‌توان گفت:

انسان در زبان زندگی می‌کند.

این ایده یادآور جملهٔ مشهور هایدگر است:

Die Sprache ist das Haus des Seins.
(Language is the House of Being.)

۳. جهان و زبان
آلمانی:
Welt
(World)

و

Sprache
(Language)

از یکدیگر جدا نیستند.

انسان جهان را همواره از طریق زبان تجربه می‌کند.

بنابراین:

«جهانِ انسانی» بدون زبان قابل تصور نیست.

۴. گفت‌وگو
آلمانی:
Gespräch
انگلیسی:
Dialogue / Conversation
گادامر معتقد است:

فهم دارای ساختار گفت‌وگویی است.

در گفت‌وگوی واقعی:

موضوع بحث (die Sache – the matter itself) اهمیت دارد، نه پیروزی یکی از طرفین.

۵. موضوع یا امر مورد بحث
آلمانی:
die Sache
انگلیسی:
The Matter Itself
یکی از مفاهیم مهم گادامر.

در گفت‌وگوی اصیل، افراد به سوی:

«خودِ موضوع»

جهت‌گیری می‌کنند.

۶. زبان و سنت یونانی
گادامر به مفهوم:

λόγος (Logos)
بازمی‌گردد.

در فلسفهٔ یونان، Logos فقط به معنای «کلمه» نیست.

بلکه:

گفتار؛

عقل؛

نسبت؛

آشکارسازی.

را نیز در بر می‌گیرد.

۷. پرسش و پاسخ
ساختار فهم:

Frage und Antwort
(Question and Answer)

است.

هر متن در پاسخ به پرسشی پدید آمده است.

بنابراین:

فهم متن یعنی کشف پرسشی که متن به آن پاسخ داده است.

۸. زبان و مشترک بودن جهان
آلمانی:
Gemeinsamkeit
انگلیسی:
Commonality
زبان فقط وسیلهٔ انتقال اطلاعات نیست.

بلکه چیزی است که انسان‌ها را در یک جهان مشترک گرد می‌آورد.

۹. زبان و تجربه
تجربه‌ای که بیان‌ناپذیر باشد، هنوز به‌طور کامل فهمیده نشده است.

فهم و زبان از هم جدا نیستند.

۱۰. محدودیت زبان؟
آیا گادامر می‌گوید هر چیزی زبان است؟

خیر.

او نمی‌گوید:

واقعیت فقط زبان است.

بلکه می‌گوید:

هر آنچه برای انسان قابل فهم می‌شود، در افق زبان پدیدار می‌شود.

جملهٔ مشهور گادامر
در پایان این مسیر به معروف‌ترین جملهٔ کتاب می‌رسیم:

آلمانی:
Sein, das verstanden werden kann, ist Sprache.
انگلیسی (ترجمهٔ رایج):
Being that can be understood is language.

این جمله گاهی بد فهمیده می‌شود.

گادامر نمی‌گوید:

«همه چیز فقط زبان است.»

بلکه می‌گوید:

هر آنچه برای انسان وارد حوزهٔ فهم می‌شود، از طریق زبان وارد می‌شود.

تأثیر هایدگر
این جمله ادامهٔ مستقیم اندیشهٔ متأخر هایدگر است:

Sprache (Language)

Sein (Being)

Wahrheit (Truth)

در نزد گادامر نیز به هم تعلق دارند.

نتیجهٔ فصل
۱.
زبان ابزار صرف نیست.

۲.
فهم همیشه زبانی است.

۳.
گفت‌وگو ساختار بنیادی فهم است.

۴.
موضوع بحث مهم‌تر از افراد است.

۵.
جهان انسانی بدون زبان ممکن نیست.

۶.
فهم در قالب پرسش و پاسخ رخ می‌دهد.

فصل بعدی
در ادامهٔ بخش سوم، گادامر وارد بحث‌های بسیار عمیق‌تری می‌شود:

Wort und Begriff
(Word and Concept)

Sprache und Metaphysik
(Language and Metaphysics)

Die Universalität der Hermeneutik
(The Universality of Hermeneutics)

و در نهایت می‌کوشد نشان دهد که:

هرمنوتیک صرفاً یکی از علوم انسانی نیست، بلکه ساختار بنیادی تمام فهم انسانی است.

این قسمت پایان‌بخش کل پروژهٔ «حقیقت و روش» است و اوج فلسفهٔ گادامر محسوب می‌شود.



فصل دوم بخش سوم
Wort und Begriff
انگلیسی:
Word and Concept

پرسش اصلی
آیا مفهوم (Begriff – Concept) مهم‌تر است یا واژه (Wort – Word)؟

سنت متافیزیکی
از افلاطون تا فلسفهٔ جدید، غالباً چنین تصور می‌شد:



اندیشه ← مفهوم ← واژه

یعنی:

واژه صرفاً پوششی برای مفاهیم است.

نقد گادامر
گادامر معتقد است که این نگاه، بیش از حد تحت تأثیر منطق و متافیزیک قرار دارد.

زیرا:

اندیشیدن هرگز جدا از زبان اتفاق نمی‌افتد.

واژه فقط برچسب نیست
در نگاه ابزاری:

کلمات فقط نام اشیا هستند.

اما برای گادامر:

واژه‌ها در شکل‌گیری فهم نقش دارند.

مثال
واژه‌های:

Freiheit (Freedom)

Geist (Spirit)

Logos

در زبان‌های مختلف دقیقاً معادل یکسان ندارند.

بنابراین زبان‌ها صرفاً ظرف‌های متفاوت برای یک محتوای ثابت نیستند.

مفهوم و محدودیت آن
Begriff
(Concept)

مفهوم می‌کوشد:

چیزی را تعریف و تثبیت کند.

اما زبان زنده همواره غنی‌تر از مفاهیم صوری است.

اهمیت شعر
اینجا تأثیر هایدگر و علاقهٔ او به هولدرلین آشکار می‌شود.

Friedrich Hölderlin برای هر دو متفکر اهمیت فراوانی دارد.

زیرا شعر نشان می‌دهد:

زبان فقط ابزار انتقال اطلاعات نیست.

فصل سوم بخش سوم
Sprache und Metaphysik
انگلیسی:
Language and Metaphysics

گادامر معتقد است:

متافیزیک غربی اغلب کوشیده است زبان را به نظام مفاهیم منطقی تقلیل دهد.

تأثیر یونانیان
او به مفهوم:

λόγος (Logos)
بازمی‌گردد.

Logos در یونان صرفاً «لفظ» نبود.

بلکه:

گفتار؛

عقل؛

نسبت؛

و آشکارگی

را در بر می‌گرفت.

زبان و حضور حقیقت
حقیقت فقط در گزاره‌های علمی ظاهر نمی‌شود.

بلکه:

در گفت‌وگو، شعر، تاریخ و سنت نیز ظهور می‌کند.

نقد سوژه‌باوری مدرن
از دکارت به بعد:

سوژه مرکز حقیقت شد.

اما گادامر معتقد است:

فهم همیشه درون زبان و سنت رخ می‌دهد.

زبان از ما بزرگ‌تر است
انسان زبان را کنترل کامل نمی‌کند.

گاهی می‌توان گفت:

ما بیشتر در زبان زندگی می‌کنیم تا اینکه بر آن مسلط باشیم.

فصل نهایی
Die Universalität der Hermeneutik
انگلیسی:
The Universality of Hermeneutics
این فصل، نتیجهٔ نهایی کل کتاب است.

هرمنوتیک فقط روش تفسیر متن نیست
در سنت قدیم:

هرمنوتیک ابزاری برای:

تفسیر کتاب مقدس؛

تفسیر حقوق؛

یا فهم متون کلاسیک؛

بود.

اما گادامر می‌گوید:

هرمنوتیک بسیار گسترده‌تر از این است.

فهم ساختار بنیادی وجود انسانی است
آلمانی:
Verstehen gehört zum Sein des Menschen.
انگلیسی:
Understanding belongs to the being of human beings.

این جمله کاملاً تحت تأثیر هایدگر است.

جهان‌شمولی هرمنوتیک
Universalität der Hermeneutik
به این معناست که:

هرجا فهم وجود دارد، هرمنوتیک نیز حضور دارد.

بنابراین:

تاریخ؛

هنر؛

سیاست؛

دین؛

فلسفه؛

گفت‌وگوی روزمره؛

HorizontHorizon

HorizontverschmelzungFusion of Horizons

AnwendungApplication

GesprächDialogue

SpracheLanguage

LogosLogos

Universalität der HermeneutikUniversality of Hermeneutics

از نظر تاریخی، Wahrheit und Methode را می‌توان پلی میان:

هرمنوتیک کلاسیک شلایرماخر و دیلتای؛

و فلسفهٔ هایدگر؛

دانست. گادامر هرمنوتیک را از یک «روش تفسیر» به یک «هستی‌شناسی فهم» تبدیل کرد و به همین دلیل، این کتاب یکی از تأثیرگذارترین آثار فلسفهٔ قرن بیستم محسوب می‌شود.





همگی ساختاری هرمنوتیکی دارند.

گفت‌وگو به جای روش
گادامر در پایان کتاب، فهم را نه یک تکنیک، بلکه نوعی مشارکت در حقیقت می‌داند.

حقیقت چیست؟
حقیقت فقط:

Richtigkeit
(Correctness)

یعنی مطابقت منطقی نیست.

بلکه چیزی است که در گفت‌وگو و سنت آشکار می‌شود.

جملهٔ نهایی مشهور
آلمانی:
Sein, das verstanden werden kann, ist Sprache.
انگلیسی:
Being that can be understood is language.

این جمله را می‌توان خلاصهٔ کل کتاب دانست.

ساختار کلی اندیشهٔ گادامر


هنر ↓ تجربه ↓ تاریخ ↓ سنت ↓ پیش‌داوری ↓ تاریخ تأثیرات ↓ امتزاج افق‌ها ↓ زبان ↓ گفت‌وگو ↓ هرمنوتیک جهان‌شمول

مهم‌ترین مفاهیم کتاب
آلمانیانگلیسی

WahrheitTruth

MethodeMethod

VerstehenUnderstanding

ErfahrungExperience

SpielPlay

DarstellungPresentation

VorurteilPrejudice

TraditionTradition

WirkungsgeschichteEffective History



اکنون در واقع به پایان متن اصلی Wahrheit und Methode (حقییت و روش) رسیده‌ایم. سه بخش اصلی کتاب پایان یافته‌اند و ایدهٔ مرکزی گادامر به طور کامل شکل گرفته است. اما چون پرسیدی «بعدی»، می‌توانیم وارد آنچه معمولاً «پس‌گفتارها، ضمیمه‌ها و گسترش‌های اندیشهٔ گادامر» نامیده می‌شود شویم؛ بخش‌هایی که در چاپ‌های بعدی کتاب و نیز در آثار متأخر او اهمیت پیدا کردند.

پس از پایان کتاب: پاسخ‌ها و بسط‌های گادامر
پس از انتشار Wahrheit und Methode در سال ۱۹۶۰، چندین نقد مهم بر آن وارد شد و گادامر در مقالات و مقدمه‌های چاپ‌های بعدی به آن‌ها پاسخ داد.

مهم‌ترین این گفت‌وگوها عبارت‌اند از:

۱. گفت‌وگو با هابرماس
Jürgen Habermas

موضوع اختلاف
هابرماس معتقد بود:

گادامر بیش از اندازه به:

Tradition
(Tradition)

اعتماد می‌کند.

از نظر هابرماس، سنت می‌تواند حامل:

ایدئولوژی؛

سلطه؛

و روابط قدرت

نیز باشد.

پاسخ گادامر
گادامر نمی‌گوید:

سنت همیشه درست است.

بلکه می‌گوید:

هیچ فهمی خارج از سنت ممکن نیست.

بنابراین حتی نقد سنت نیز از درون سنت انجام می‌شود.

۲. گفت‌وگو با دریدا
Jacques Derrida

موضوع اختلاف
دریدا نسبت به امکان:

Verständigung
(Understanding / Mutual Understanding)

بدبین‌تر بود.

او بر:

تفاوت؛

تعویق معنا؛

و ناتمام بودن تفسیر

تأکید می‌کرد.

موضع گادامر
گادامر همچنان معتقد بود:

گفت‌وگو می‌تواند انسان‌ها را به سوی:

die Sache selbst
(the matter itself)

هدایت کند.

۳. هرمنوتیک و علوم انسانی
گادامر تأکید می‌کرد که:

هرمنوتیک جایگزین علوم طبیعی نیست.

بلکه نشان می‌دهد که:

حقیقت فقط به روش تجربی محدود نمی‌شود.

۴. هرمنوتیک و هنر
در آثار متأخر، گادامر بار دیگر به هنر بازمی‌گردد.

به ویژه:

شعر؛

تراژدی یونانی؛

و زبان شاعرانه

برای او اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند.

۵. افلاطون
یکی از حوزه‌های اصلی پژوهش گادامر، تفسیر افلاطون بود.

او معتقد بود که دیالوگ‌های افلاطونی نمونهٔ کامل:

Gespräch
(Dialogue)

هستند.

نتیجهٔ نهایی کل پروژهٔ گادامر
اگر بخواهیم کل اندیشهٔ گادامر را در یک فرمول خلاصه کنیم:



تاریخ ↓ سنت ↓ پیش‌داوری ↓ فهم ↓ گفت‌وگو ↓ امتزاج افق‌ها ↓ حقیقت

یا به زبان خود گادامر:

Verstehen
(Understanding)

همیشه:

تاریخی؛

زبانی؛

و گفت‌وگویی

خلاصهٔ کل کتاب در یک جمله
می‌توان روح کلی Wahrheit und Methode را چنین بیان کرد:

انسان هرگز بیرون از زبان، تاریخ و سنت قرار ندارد؛ فهم همواره در گفت‌وگوی میان افق‌های تاریخی مختلف رخ می‌دهد و حقیقت چیزی است که در این گفت‌وگو آشکار می‌شود.

پس از «حقیقت و روش»، مهم‌ترین آثار بعدی Hans-Georg Gadamer عبارت‌اند از:

Kleine Schriften (Minor Writings)

Vernunft im Zeitalter der Wissenschaft (Reason in the Age of Science)

Lob der Theorie (Praise of Theory)

Das Erbe Europas (The Heritage of Europe)

کتاب: ادای سهمی به فلسفه (از رویداد)
آلمانی:
Beiträge zur Philosophie (Vom Ereignis)

انگلیسی:
Contributions to Philosophy (Of the Event)

اثر نوشته‌شده میان سال‌های ۱۹۳۶–۱۹۳۸ است و متعلق به دورهٔ متأخر اندیشهٔ هایدگر محسوب می‌شود. در این دوره، او از زبان سنتی متافیزیک فاصله می‌گیرد و واژگان جدیدی می‌آفریند.

بخش اول: پژواک
آلمانی:
Der Anklang

انگلیسی:
Resonance

(گاهی در برخی ترجمه‌ها «Echo» نیز آمده است، اما خود هایدگر بیشتر معنای «طنین»، «پژواک» یا «هم‌آوایی» را در نظر دارد.)

معنای Anklang چیست؟
واژهٔ آلمانی Anklang از:

an = به سوی

Klang = صدا، طنین

تشکیل شده است.

بنابراین:

Anklang (Resonance)

یعنی:

طنین یا پژواکی که چیزی را خبر می‌دهد، بدون آن‌که هنوز خود آن چیز آشکار شده باشد.

هایـدگر معتقد است که در عصر جدید هنوز حقیقتِ «بودن» (Seyn – Beyng) مستقیماً ظاهر نشده است، اما نشانه‌هایی از غیبت آن به گوش می‌رسد.

چرا هایدگر از واژهٔ Seyn استفاده می‌کند؟
در آلمانی معمولی:

Sein = Being
اما هایدگر عمداً از املای قدیمی:

Seyn = Beyng
استفاده می‌کند.

هدف او تمایز میان:

Sein (Being) در سنت متافیزیک؛

Seyn (Beyng) به‌عنوان حقیقت بنیادین و آغاز دیگر.

است.

مسئلهٔ اصلی بخش Anklang
پرسش اصلی این بخش:

چرا در عصر جدید، بودن فراموش شده است؟
آلمانی:

Seinsvergessenheit

انگلیسی:

Forgetfulness of Being

Seinsvergessenheit
ترکیب:

Sein = Being

Vergessenheit = Forgetfulness

معنا:

فراموشی بودن.

اما این فراموشی، یک خطای روان‌شناختی نیست.

هایـدگر نمی‌گوید انسان‌ها «یادشان رفته» که دربارهٔ وجود فکر کنند.

بلکه می‌گوید:

تمام تاریخ متافیزیک غرب، موجودات (Seiendes – beings) را موضوع اندیشه قرار داده و خود «بودن» (Seyn – Beyng) را نادیده گرفته است.

تفاوت میان Sein و Seiendes
Seiendes
انگلیسی:
beings

یعنی:

انسان

سنگ

درخت

خدا

ایده‌ها

همهٔ چیزهایی که هستند.

اما:

Seyn
(Beyng)

آن چیزی است که امکان ظهور همهٔ موجودات را فراهم می‌کند.

تاریخ متافیزیک از نگاه هایدگر
آلمانی:

Geschichte der Metaphysik

انگلیسی:

History of Metaphysics

به نظر هایدگر، از:

افلاطون (Platon – Plato)

ارسطو (Aristoteles – Aristotle)

دکارت (Descartes)

کانت (Kant)

هگل (Hegel)

نیچه (Nietzsche)

همگی درون یک تاریخ واحد قرار دارند.

این تاریخ را هایدگر:

die erste Anfang
(The First Beginning)

یعنی:

«آغاز نخست»

می‌نامد.

آغاز نخست (Der erste Anfang)
نخستین آغاز با یونانیان شکل گرفت.

در این آغاز، پرسش از بودن مطرح شد، اما به تدریج جای خود را به پرسش دربارهٔ موجودات داد.

نتیجه:

متافیزیک.

پایان متافیزیک
هایـدگر معتقد است اکنون غرب به پایان این تاریخ رسیده است.

آلمانی:

Vollendung der Metaphysik
انگلیسی:

Completion of Metaphysics
منظور او نابودی متافیزیک نیست؛ بلکه کامل شدن و به نهایت رسیدن آن است.

نقش نیچه
برای هایدگر:

Friedrich Nietzsche

آخرین متافیزیسین است.

زیرا مفهوم:

Wille zur Macht
(Will to Power)

هنوز درون همان سنت متافیزیک قرار دارد.

وضعیت کنونی جهان
هایـدگر از واژهٔ بسیار مهمی استفاده می‌کند:

Machenschaft
ترجمهٔ انگلیسی:

Machination

این واژه یکی از دشوارترین اصطلاحات اوست.

مراد او صرفاً «توطئه» نیست.

بلکه جهانی است که در آن همه چیز:

قابل محاسبه؛

قابل برنامه‌ریزی؛

قابل کنترل؛

و قابل بهره‌برداری

می‌شود.

ویژگی‌های Machenschaft
در این وضعیت:

علم (Wissenschaft – Science)،
فناوری (Technik – Technology)،
اقتصاد،
سیاست،

همگی تحت یک منطق مشترک عمل می‌کنند:

تبدیل همه چیز به منبع قابل استفاده.

عظیم‌شدن
واژهٔ مهم دیگر:

Das Riesige
انگلیسی:

The Gigantic

یعنی:

تمایل جهان مدرن به:

گسترش بی‌پایان؛

تولید بیشتر؛

سرعت بیشتر؛

محاسبهٔ بیشتر.

بی‌خانمانی
آلمانی:

Heimatlosigkeit
انگلیسی:

Homelessness

انسان جدید دیگر در حقیقت بودن سکونت ندارد.

به همین دلیل احساس:

پوچی؛

ازخودبیگانگی؛

بی‌ریشگی؛

پدید می‌آید.

چرا نام این بخش «پژواک» است؟
زیرا هنوز «رویداد» (Ereignis – Event / Enowning) آشکار نشده است.

تنها نشانه‌هایی دور از آن شنیده می‌شود.

Anklang مانند صدایی است که از دور می‌آید و خبر می‌دهد که تاریخ دیگری ممکن است آغاز شود.

واژهٔ مرکزی کتاب
Ereignis
ترجمهٔ معمول انگلیسی:

Event

اما هایدگر این واژه را از فعل:

eignen
(appropriating / making one's own)

می‌فهمد.

به همین علت برخی مترجمان:

Enowning
را ترجیح می‌دهند.

منظور:

رویدادی است که در آن:

انسان (Da-sein – There-being)
و

بودن (Seyn – Beyng)

متعلق به یکدیگر می‌شوند.

جمع‌بندی بخش Anklang
هایـدگر در این بخش می‌گوید:

تاریخ متافیزیک غرب به پایان خود نزدیک شده است.

جهان مدرن تحت سلطهٔ Machenschaft قرار دارد.

فراموشی بودن (Seinsvergessenheit) به اوج رسیده است.

همین بحران، نشانهٔ امکان آغاز دیگر است.

Anklang تنها پژواک این آغاز آینده است.

در ادامهٔ طبیعی کتاب، بخش دوم یعنی:

Das Zuspiel
(Interplay / Passing Over)

آغاز می‌شود که در آن هایدگر توضیح می‌دهد چگونه «آغاز نخست» و «آغاز دیگر» با یکدیگر وارد نوعی گفت‌وگو می‌شوند. این بخش از دشوارترین قسمت‌های کل کتاب است.

بخش دوم کتاب: Das Zuspiel
آلمانی:
Das Zuspiel

انگلیسی:
Interplay / Passing Over / Playing Toward

(هیچ ترجمهٔ انگلیسی کاملاً رضایت‌بخشی برای این واژه وجود ندارد. «Interplay» ترجمهٔ رایج مک‌نیل و واکر است، اما بسیاری از شارحان معتقدند که معنای «فرستادن»، «پاس دادن» یا «واگذاری» نیز در آن حضور دارد.)

۱. معنای لغوی Zuspiel
واژهٔ آلمانی:

zu = به‌سوی

Spiel = بازی

در زبان روزمره، Zuspiel می‌تواند به معنای «پاس دادن توپ» یا «مهیا کردن زمینه برای دیگری» باشد.

اما نزد هایدگر، این واژه به معنای:

نوعی انتقال تاریخی و هم‌آوایی میان آغاز نخست و آغاز دیگر.

است.

پرسش اصلی این بخش
اگر متافیزیک غرب به پایان رسیده است، چگونه می‌توان از آن عبور کرد؟

آیا باید گذشته را کنار گذاشت؟

پاسخ هایدگر:

خیر.

آغاز دیگر (der andere Anfang – the other beginning) از دل آغاز نخست (der erste Anfang – the first beginning) پدید می‌آید.

دو آغاز
Der erste Anfang
(The First Beginning)

آغاز یونانی.

مرکز آن:

φύσις (physis)

λόγος (logos)

οὐσία (ousia)

است.

اما این آغاز به متافیزیک انجامید.

Der andere Anfang
(The Other Beginning)

آغازی که هنوز به‌طور کامل نیامده است.

این آغاز بر محور:

Seyn
(Beyng)

و

Ereignis
(Enowning / Event)

قرار دارد.

رابطهٔ این دو آغاز
هایـدگر نمی‌گوید:

«آغاز نخست اشتباه بود.»

بلکه می‌گوید:

آغاز نخست، امکاناتی را آشکار کرد و در عین حال امکانات دیگری را پوشاند.

در نتیجه:

آغاز دیگر نه نفی گذشته، بلکه دگرگون کردن نسبت ما با گذشته است.

تاریخ بودن
واژهٔ بسیار مهم:

Geschichte des Seyns
انگلیسی:

History of Beyng

هایـدگر میان دو واژهٔ آلمانی تفاوت می‌گذارد:

Historie
(History as historiography)

یعنی:

تاریخ به معنای ثبت وقایع.

و

Geschichte
(Historical destiny)

یعنی:

رخداد تاریخیِ سرنوشت‌مند.

بنابراین:

Geschichte des Seyns
به معنای:

سرگذشت یا تقدیر تاریخیِ آشکارشدن بودن.

است.

ارسال تاریخی
واژهٔ مهم دیگر:

Schickung
انگلیسی:

Sending

یا:

Destinal sending

بودن خود را در دوره‌های مختلف به شیوه‌های گوناگون می‌فرستد.

برای مثال:

در یونان:

بودن به‌صورت physis آشکار شد.

در قرون وسطی:

به صورت ens creatum (مخلوق).

در عصر جدید:

به صورت ابژهٔ قابل محاسبه.

چرا متافیزیک ضروری بود؟
این نکته بسیار مهم است.

برای هایدگر، متافیزیک صرفاً یک اشتباه نیست.

بلکه:

متافیزیک خود بخشی از تاریخ بودن است.

بنابراین حتی فراموشی بودن (Seinsvergessenheit – Forgetfulness of Being) نیز بخشی از تقدیر بودن است.

واژهٔ Entscheid
Entscheidung
انگلیسی:

Decision

اما نه به معنای انتخاب روان‌شناختی.

بلکه:

نوعی گسست تاریخی.

در اینجا انسان و تاریخ در آستانهٔ تصمیمی قرار گرفته‌اند:

آیا انسان همچنان درون متافیزیک باقی خواهد ماند؟

یا آمادهٔ آغاز دیگر خواهد شد؟

پایان و آغاز
هایـدگر از واژهٔ:

Übergang
انگلیسی:

Transition

استفاده می‌کند.

این انتقال:

تدریجی نیست؛

نتیجهٔ پیشرفت نیست؛

محصول ارادهٔ بشر نیست.

بلکه حاصل آماده‌شدن برای Ereignis است.

حقیقت
واژهٔ:

Wahrheit
(Truth)

در این کتاب از طریق مفهوم یونانی:

ἀλήθεια (aletheia)
فهمیده می‌شود.

انگلیسی:

Unconcealment

یعنی:

ناپوشیدگی.

حقیقت دیگر مطابقت ذهن و عین نیست.

بلکه:

گشوده‌شدن یا آشکارشدن.

Da-sein
هایـدگر در این کتاب غالباً واژه را به صورت:

Da-sein
می‌نویسد.

انگلیسی:

There-being

نه صرفاً:

Human existence.

زیرا Da-sein دیگر فقط انسان نیست؛ بلکه محل گشوده‌شدن حقیقت بودن است.

بنیان Da-sein
Da-sein موجودی نیست که حقیقت را تولید کند.

برعکس:

Da-sein جایی است که حقیقت بودن در آن روی می‌دهد.

نیاز به اندیشندگان آینده
واژه:

Die Kommenden
انگلیسی:

Those Who Are Coming

و گاهی:

Die Zukünftigen
(The Future Ones)

به کسانی اشاره دارد که قادرند صدای آغاز دیگر را بشنوند.

این افراد الزاماً فیلسوف حرفه‌ای نیستند.

بلکه کسانی‌اند که نسبت به حقیقت بودن حساس هستند.

خدایان گریخته
اصطلاح مهم:

die entflohenen Götter
انگلیسی:

The Fled Gods

خدایان از جهان جدید رفته‌اند.

این به معنای بی‌خدایی ساده نیست.

بلکه:

جهان دیگر قدسیّت خود را از دست داده است.

فقر
واژه:

Not
انگلیسی:

Need / Distress

بحران عصر جدید فقط اقتصادی یا سیاسی نیست.

بلکه فقر بنیادی انسان است:

فقدان نزدیکی به بودن.

چرا نام این بخش Zuspiel است؟
زیرا آغاز نخست، امکان آغاز دیگر را «پاس» می‌دهد.

یونانیان، هرچند درون متافیزیک قرار گرفتند، اما همان‌ها نخستین بار پرسش بودن را گشودند.

بنابراین:

آغاز دیگر از هیچ پدید نمی‌آید.

بلکه از دل همان میراث یونانی برمی‌خیزد.

جمع‌بندی بخش دوم
در Das Zuspiel هایدگر می‌گوید:

متافیزیک غرب بخشی از تاریخ بودن است.

آغاز دیگر از دل آغاز نخست پدید می‌آید.

تاریخ حقیقی، تاریخ وقایع نیست بلکه تاریخ آشکارشدن بودن است.

انسان در وضعیت تصمیم تاریخی (Entscheidung) قرار دارد.

Da-sein محل وقوع حقیقت بودن است.

جهان مدرن شاهد گریختن خدایان و فقدان امر قدسی است.

Zuspiel همان انتقال پنهانی میان دو آغاز است.

بخش سوم کتاب:

Der Sprung
The Leap

(جهش)

یکی از بنیادی‌ترین بخش‌های کل اثر است؛ زیرا در آن هایدگر توضیح می‌دهد که چگونه انسان از افق متافیزیک به قلمرو Ereignis (Enowning) «جهش» می‌کند. این بخش مرکز ثقل کل کتاب محسوب می‌شود.

بخش سوم

بخش سوم: Der Sprung
آلمانی:
Der Sprung

انگلیسی:
The Leap

این بخش، از نظر بسیاری از مفسران، قلب کتاب Beiträge zur Philosophie (Vom Ereignis) است. زیرا در اینجا هایدگر از مرحلهٔ تشخیص بحران متافیزیک (دو بخش نخست) عبور می‌کند و وارد قلمرو آن چیزی می‌شود که خود آن را Ereignis (Enowning / Event) می‌نامد.

۱. چرا «جهش»؟
واژهٔ آلمانی:

Sprung
(Leap / Jump)

اما مقصود هایدگر «پرش فیزیکی» یا «تغییر تدریجی» نیست.

جهش نزد او یعنی:

گسست از شیوهٔ متافیزیکی اندیشیدن.

به همین دلیل، «جهش» با استدلال منطقیِ صرف حاصل نمی‌شود.

چرا استدلال کافی نیست؟
در سنت متافیزیک، اندیشه به صورت زیر عمل می‌کند:

موضوع (Subjekt – Subject)

ابژه (Objekt – Object)

علت (Ursache – Cause)

معلول (Wirkung – Effect)

اما هایدگر معتقد است که این ساختارها خود محصول تاریخ متافیزیک‌اند.

بنابراین نمی‌توان با همان ابزارها از متافیزیک فراتر رفت.

جهش به کجا؟
پاسخ هایدگر:

به سوی:

Ereignis
(Event / Enowning)

اما Ereignis یک «چیز» یا «موجود» نیست.

بلکه رخدادی است که در آن:

انسان
و

بودن

به یکدیگر تعلق پیدا می‌کنند.

ریشهٔ واژهٔ Ereignis
از فعل:

eignen
می‌آید.

معانی:

مناسب شدن

از آنِ خود کردن

متعلق ساختن

به همین دلیل برخی مترجمان انگلیسی واژهٔ:

Enowning
را به جای Event انتخاب کرده‌اند.

زیرا Event معنای معمول «حادثه» را القا می‌کند، در حالی که هایدگر چیزی بسیار بنیادی‌تر را در نظر دارد.

تعلق متقابل
اصطلاح مهم:

Zugehörigkeit
انگلیسی:

Belonging Together

در Ereignis:

انسان صاحب بودن نیست.

بودن نیز شیئی مستقل از انسان نیست.

بلکه هر دو به یکدیگر تعلق دارند.

Da-sein در دورهٔ متأخر
در «هستی و زمان» (Sein und Zeit – Being and Time)، Dasein بیشتر به معنای انسان بود.

اما در این کتاب، هایدگر غالباً می‌نویسد:

Da-sein
(There-being)

خط فاصله عمدی است.

زیرا:

Da = آنجا (there)

Sein = بودن (being)

Da-sein محل یا گشودگی‌ای است که در آن حقیقت بودن روی می‌دهد.

انسان دیگر مرکز نیست
یکی از مهم‌ترین تغییرات اندیشهٔ هایدگر:

رد انسان‌محوری.

او با سنت جدید از دکارت تا نیچه مخالفت می‌کند.

در متافیزیک جدید:

انسان = مرکز جهان.

اما در Ereignis:

انسان تنها نگهبان حقیقت بودن است.

نگهبانی
اصطلاح:

Wächter
انگلیسی:

Guardian

و گاهی:

Hüter des Seyns
(Guardian of Beyng)

انسان حقیقت را تولید نمی‌کند.

بلکه از آن محافظت می‌کند.

بنیاد گشودگی
اصطلاح بسیار مهم:

Lichtung
انگلیسی:

Clearing

مانند فضای بازی در میان جنگل که نور در آن وارد می‌شود.

حقیقت در این گشودگی رخ می‌دهد.

موجودات تنها هنگامی می‌توانند ظاهر شوند که پیش‌تر چنین گشودگی‌ای وجود داشته باشد.

بنیاد یا Ab-grund؟
یکی از دشوارترین اصطلاحات این بخش:

Abgrund
انگلیسی:

Abyss / Groundless Ground

ترکیب:

Grund = بنیاد (Ground)

Ab = دور شدن، جدا شدن

بنابراین:

Abgrund یعنی:

«بنیادِ بی‌بنیاد».

چرا بنیاد بی‌بنیاد؟
در متافیزیک، همیشه به دنبال یک اصل نهایی بودند:

خدا؛

جوهر؛

عقل؛

اراده؛

ماده.

اما هایدگر معتقد است که خود بودن بر چنین پایه‌ای استوار نیست.

بودن خود نوعی «ژرفای بی‌پایه» است.

جهش به Abgrund
Sprung در واقع جهش به درون این بی‌پایگی است.

به همین دلیل، این جهش با امنیت همراه نیست.

انسان دیگر نمی‌تواند بر مفاهیم سنتی تکیه کند.

Erschrecken
اصطلاح مهم:

Erschrecken
انگلیسی:

Startled Awe / Shock

این واژه صرفاً «ترس» نیست.

بلکه حالتی است که در آن انسان با راز بودن مواجه می‌شود.

راز
Geheimnis
انگلیسی:

Mystery

بودن هرگز به طور کامل در اختیار اندیشه قرار نمی‌گیرد.

همیشه بخشی از آن پنهان باقی می‌ماند.

خودپوشیدگی
اصطلاح:

Verbergung
انگلیسی:

Concealment

حقیقت فقط آشکارشدن نیست.

پنهان‌شدن نیز جزئی از حقیقت است.

بنابراین:

Unverborgenheit
(Unconcealment)

و

Verbergung
(Concealment)

همواره با یکدیگر تعلق دارند.

نیاز به آمادگی
اصطلاح:

Bereitschaft
انگلیسی:

Readiness

Ereignis چیزی نیست که انسان آن را ایجاد کند.

تنها می‌توان برای آن آماده شد.

سکوت
یکی از مضامین مهم این بخش:

Schweigen
انگلیسی:

Silence

به نظر هایدگر، حقیقت بودن بیشتر در سکوت آشکار می‌شود تا در هیاهوی مفاهیم.

زبان
اصطلاح:

Sprache
انگلیسی:

Language

در دورهٔ متأخر، زبان صرفاً ابزار انسان نیست.

بلکه:

زبان، خانهٔ بودن است.

(بعدها این جمله در «نامه دربارهٔ انسان‌گرایی» به صورت مشهور ظاهر می‌شود.)

جهش و آغاز دیگر
Sprung همان حرکت از:

erster Anfang
(The First Beginning)

به سوی:

anderer Anfang
(The Other Beginning)

است.

اما این گذار:

منطقی نیست؛

تاریخی به معنای معمول نیست؛

و نتیجهٔ پیشرفت علمی نیست.

بلکه رخدادی در نسبت انسان و بودن است.

جمع‌بندی بخش سوم
در Der Sprung هایدگر می‌گوید:

۱.
متافیزیک نمی‌تواند با ابزار خودش از خود فراتر رود.

۲.
جهش، گسست از شیوهٔ متافیزیکی اندیشیدن است.

۳.
Ereignis رخداد تعلق متقابل انسان و بودن است.

۴.
Da-sein محل ظهور حقیقت بودن است.

۵.
بودن دارای بنیانی بی‌بنیاد (Abgrund) است.

۶.
آشکارگی و پوشیدگی همواره با هم تعلق دارند.

۷.
انسان خالق حقیقت نیست، بلکه نگهبان آن است.

جایگاه این بخش در کل کتاب
اگر:

Anklang = شنیدن پژواک؛

Zuspiel = انتقال میان دو آغاز؛

باشد، آنگاه:

Der Sprung
لحظهٔ ورود واقعی به اندیشهٔ «آغاز دیگر» است.

بخش چهارم:

Die Gründung
(Grounding / Foundation)

از دشوارترین بخش‌های کل کتاب است، زیرا هایدگر در آن توضیح می‌دهد که چگونه Da-sein می‌تواند «بنیان» حقیقت بودن شود، بی‌آنکه دوباره به متافیزیک سنتی بازگردد. اینجا مفاهیم بسیار مهمی مانند:

Grund (Ground)

Abgrund (Abyss)

Zeit-Raum (Time-Space)

Entwurf (Projection)

Da-sein

Wahrheit des Seyns (Truth of Beyng)

به صورت نظام‌مند ظاهر می‌شوند.

بخش چهارم: Die Gründung
آلمانی:
Die Gründung

انگلیسی:
Grounding / Founding

این بخش یکی از پیچیده‌ترین و بنیادی‌ترین قسمت‌های Beiträge zur Philosophie (Vom Ereignis) است. اگر در بخش سوم (Der Sprung) جهش به قلمرو Ereignis (Enowning) صورت گرفت، اکنون پرسش جدید مطرح می‌شود:

حقیقتِ بودن (Wahrheit des Seyns – Truth of Beyng) چگونه می‌تواند پایدار شود؟

به عبارت دیگر:

چه چیزی محل استقرار یا بنیاد حقیقت بودن است؟

۱. معنای Gründung
واژهٔ:

Gründung
از:

Grund
(بنیاد – Ground)

مشتق شده است.

اما هایدگر از بنیاد به معنای سنتی استفاده نمی‌کند.

در متافیزیک، بنیاد معمولاً یکی از این‌هاست:

خدا (Gott – God)

جوهر (Substanz – Substance)

عقل (Vernunft – Reason)

سوژه (Subjekt – Subject)

اما هایدگر همهٔ این بنیان‌ها را متعلق به متافیزیک می‌داند.

۲. بنیاد نزد هایدگر
بنیاد دیگر یک «چیز» نیست.

بلکه رخدادِ گشوده‌شدن حقیقت بودن است.

به همین دلیل:

Grund
(Ground)

همیشه با:

Abgrund
(Abyss / Groundless Ground)

همراه است.

Grund و Abgrund
این دو واژه از مهم‌ترین مفاهیم کتاب هستند.

Grund
= بنیاد

اما:

Abgrund
از:

ab = دور شدن

Grund = بنیاد

تشکیل شده است.

بنابراین:

Abgrund یعنی:

ژرفایی که خود بر بنیاد دیگری متکی نیست.

در نتیجه، حقیقت بودن همواره از دل نوعی بی‌بنیادی پدید می‌آید.

۳. Da-sein به عنوان بنیاد
در اینجا هایدگر به ایده‌ای بسیار مهم می‌رسد:

Da-sein
(There-being)

بنیاد حقیقت بودن است.

اما نه به این معنا که انسان حقیقت را خلق می‌کند.

بلکه:

Da-sein جایی است که حقیقت بودن در آن استقرار پیدا می‌کند.

Da چیست؟
در:

Da-sein
واژهٔ:

Da
به معنای:

آنجا (there)

گشودگی (openness)

است.

بنابراین Da-sein یعنی:

محل گشوده‌شدن بودن.

۴. حقیقت
واژه:

Wahrheit
انگلیسی:

Truth

اما حقیقت نزد هایدگر همان:

ἀλήθεια (Aletheia)
است.

یعنی:

Unverborgenheit
(Unconcealment)

یا:

ناپوشیدگی.

۵. پوشیدگی
حقیقت فقط آشکارگی نیست.

هایـدگر تأکید می‌کند که:

Verbergung
(Concealment)

جزئی ضروری از حقیقت است.

بنابراین:

آشکارشدن و پنهان‌ماندن همزمان رخ می‌دهند.

۶. زمان ـ فضا
یکی از دشوارترین اصطلاحات این بخش:

Zeit-Raum
انگلیسی:

Time-Space

اما منظور هایدگر زمان و مکان فیزیکی نیست.

او نمی‌خواهد از فیزیک سخن بگوید.

Zeit-Raum چیست؟
Zeit-Raum همان گستره‌ای است که در آن:

بودن،

انسان،

تاریخ،

می‌توانند با یکدیگر نسبت برقرار کنند.

بنابراین زمان و فضا از Ereignis سرچشمه می‌گیرند، نه برعکس.

۷. زمان معمولی و زمان اصیل
هایـدگر میان:

Zeitlichkeit
(Temporality)

و

Zeit-Raum
تمایز قائل می‌شود.

زمان ساعت و تقویم، زمان اصیل نیست.

زمان اصیل، گشودگی تاریخیِ بودن است.

۸. Entwurf
واژه:

Entwurf
انگلیسی:

Projection

این اصطلاح پیش‌تر در «هستی و زمان» نیز وجود داشت.

اما اکنون معنای تازه‌ای پیدا می‌کند.

Da-sein خود را به سوی امکانات آینده پرتاب می‌کند.

اما این امکانات را خودش اختراع نمی‌کند.

بلکه آن‌ها را از Ereignis دریافت می‌کند.

۹. تصمیم
Entscheidung
انگلیسی:

Decision

اما نه انتخاب روان‌شناختی.

بلکه:

تصمیمی تاریخی.

در این تصمیم، انسان آماده می‌شود تا حقیقت بودن را بپذیرد.

۱۰. پایداری
اصطلاح:

Stand
انگلیسی:

Standing

Da-sein باید بتواند در گشودگی حقیقت «بایستد».

به همین دلیل، هایدگر از:

Inständigkeit
انگلیسی:

Steadfastness / Standing-within

سخن می‌گوید.

Inständigkeit چیست؟
یعنی:

ماندن در درون حقیقت بودن.

نه تسلط بر آن.

نه مالکیت آن.

بلکه اقامت در آن.

۱۱. بنیادگذاری و شاعران
در این بخش، هایدگر به تدریج به مسئلهٔ شعر نزدیک می‌شود.

زیرا:

شاعران و اندیشندگان می‌توانند محل بنیادگذاری حقیقت باشند.

بعدها این ایده در تفسیر او از:

Friedrich Hölderlin

بسیار برجسته می‌شود.

۱۲. انسان دیگر سوژه نیست
در متافیزیک جدید:

Subjekt
(Subject)

مرکز همه چیز است.

اما در آغاز دیگر:

انسان دیگر سوژهٔ مسلط نیست.

او تنها:

der Hirt des Seyns
(Shepherd of Beyng)

است.

این تعبیر بعدها در «نامه دربارهٔ انسان‌گرایی» مشهور می‌شود.

۱۳. سکونت
ایده‌ای که بعداً در آثار متأخر هایدگر گسترش می‌یابد، از همین‌جا آغاز می‌شود:

Wohnen
انگلیسی:

Dwelling

انسان باید در حقیقت بودن سکونت کند، نه اینکه جهان را صرفاً به مادهٔ خام تبدیل کند.

۱۴. بنیادگذاری و تاریخ
Gründung
به معنای ساختن یک نظام فلسفی جدید نیست.

بلکه:

ایجاد فضایی است که در آن حقیقت بودن بتواند رخ دهد.

جمع‌بندی بخش چهارم
در Die Gründung هایدگر می‌گوید:

۱.
بنیاد حقیقت بودن، یک موجود یا اصل متافیزیکی نیست.

۲.
Grund و Abgrund همواره به یکدیگر تعلق دارند.

۳.
Da-sein محل استقرار حقیقت بودن است.

۴.
حقیقت همان ناپوشیدگی (Unverborgenheit) است.

۵.
پوشیدگی (Verbergung) بخشی از حقیقت است.

۶.
زمان و فضا از Ereignis سرچشمه می‌گیرند.

۷.
انسان نگهبان یا شبان بودن است، نه ارباب آن.

۸.
بنیادگذاری یعنی فراهم کردن امکان ظهور حقیقت.

جایگاه این بخش در کل کتاب
روند چهار بخش نخست چنین است:

بخشمفهوم مرکزی

Anklangشنیدن پژواک بحران متافیزیک

Zuspielانتقال میان آغاز نخست و آغاز دیگر

Der Sprungجهش به Ereignis

Die Gründungاستقرار حقیقت بودن

اکنون کتاب وارد قلمروی تازه‌ای می‌شود:

Die Zukünftigen
(The Future Ones)
«آیندگان»

در این بخش، هایدگر می‌پرسد:

چه کسانی قادر خواهند بود آغاز دیگر را حمل کنند؟

اینجاست که مفاهیمی مانند:

die Wenigen (اندک‌شماران – The Few)

die Seltenen (نادران – The Rare Ones)

die Kommenden (آیندگان – Those Who Are Coming)

برای نخستین بار به صورت منسجم ظاهر می‌شوند و مسئلهٔ شاعر، متفکر و قدسیّت اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند.

بخش پنجم: Die Zukünftigen
آلمانی:
Die Zukünftigen

انگلیسی:
The Future Ones

این بخش یکی از شاعرانه‌ترین و در عین حال رازآمیزترین بخش‌های کتاب Beiträge zur Philosophie (Vom Ereignis) است. پس از آنکه در چهار بخش نخست:

بحران متافیزیک تشخیص داده شد؛

امکان آغاز دیگر مطرح شد؛

جهش به سوی Ereignis صورت گرفت؛

بنیاد حقیقت بودن در Da-sein توضیح داده شد؛

اکنون پرسش جدیدی مطرح می‌شود:

چه کسانی می‌توانند حامل آغاز دیگر باشند؟

۱. چرا «آیندگان»؟
Die Zukünftigen
(The Future Ones)

منظور هایدگر «نسل آینده» به معنای زیست‌شناختی یا تاریخی نیست.

بلکه مقصود او کسانی است که هنوز نیامده‌اند، اما توانایی شنیدن حقیقت بودن را دارند.

این «آیندگان» ممکن است در هر زمان تاریخی حضور داشته باشند.

۲. آینده نزد هایدگر
واژه:

Zukunft
انگلیسی:

Future

اما این آینده، آیندهٔ تقویمی نیست.

آینده نزد هایدگر، چیزی است که از پیش به سوی ما می‌آید.

در «هستی و زمان» نیز آینده (Zukunft) یکی از ساختارهای بنیادی زمانمندی (Zeitlichkeit – Temporality) بود، اما در اینجا معنایی تاریخی‌تر پیدا می‌کند.

۳. اندک‌شماران
اصطلاح بسیار مهم:

die Wenigen
انگلیسی:

The Few

هایـدگر معتقد است که آغاز دیگر توسط توده‌ها تحقق نمی‌یابد.

بلکه توسط شمار اندکی از انسان‌ها که آمادگی شنیدن حقیقت بودن را دارند.

چرا اندک‌شماران؟
زیرا جهان مدرن تحت سلطهٔ:

das Man
(«همگان» یا «مردم»)

قرار دارد؛ اصطلاحی که پیش‌تر در «هستی و زمان» مطرح شده بود.

زندگی روزمره انسان را در سطح:

سرگرمی؛

محاسبه؛

مصرف؛

و هم‌رنگی با دیگران

نگه می‌دارد.

۴. نادران
اصطلاح:

die Seltenen
انگلیسی:

The Rare Ones

این افراد به معنای نخبگان اجتماعی یا سیاسی نیستند.

بلکه کسانی‌اند که:

توان سکوت دارند؛

توان انتظار دارند؛

می‌توانند در راز بودن اقامت کنند.

۵. نیاز بنیادین
اصطلاح:

Not
انگلیسی:

Distress / Need

هایـدگر می‌گوید فقط کسانی که عمق فقر معنوی عصر جدید را تجربه کرده‌اند، می‌توانند آغاز دیگر را دریابند.

بنابراین رنج و بحران صرفاً امری منفی نیست.

۶. تنهایی
اصطلاح:

Einsamkeit
انگلیسی:

Solitude

تنهایی نزد هایدگر به معنای انزوا یا افسردگی نیست.

بلکه:

آزاد شدن از سلطهٔ همگان.

۷. سکوت
Schweigen
انگلیسی:

Silence

آیندگان بیش از آنکه سخن بگویند، گوش می‌دهند.

زیرا حقیقت بودن بیشتر شنیده می‌شود تا ساخته شود.

۸. شاعر و متفکر
در این بخش، هایدگر به نقش:

شاعر (Dichter – Poet)

متفکر (Denker – Thinker)

توجه ویژه‌ای نشان می‌دهد.

زیرا هر دو می‌توانند حقیقت بودن را پاسداری کنند.

۹. هولدرلین
برای هایدگر، Friedrich Hölderlin جایگاهی استثنایی دارد.

او هولدرلین را صرفاً یک شاعر نمی‌داند.

بلکه:

der Dichter des anderen Anfangs
(The Poet of the Other Beginning)

می‌نامد.

زیرا شعر او به امر قدسی و آمدن خدایان توجه دارد.

۱۰. خدایان گریخته
اصطلاح:

die entflohenen Götter
انگلیسی:

The Fled Gods

خدایان از جهان مدرن گریخته‌اند.

این به معنای نابودی دین نیست.

بلکه:

امر قدسی دیگر در زندگی بشر حضور آشکار ندارد.

۱۱. انتظار
اصطلاح:

Warten
انگلیسی:

Waiting

اما این انتظار، انفعال نیست.

بلکه نوعی آماده‌بودن برای آن چیزی است که هنوز نیامده است.

۱۲. آمادگی
Bereitschaft
انگلیسی:

Readiness

آیندگان نمی‌توانند Ereignis را به وجود آورند.

تنها می‌توانند خود را برای آن آماده کنند.

۱۳. نگهبانی
اصطلاح:

Bewahrung
انگلیسی:

Preservation

وظیفهٔ آیندگان، حفظ حقیقت بودن است.

نه سلطه بر جهان.

۱۴. Da-sein و آیندگان
Da-sein تنها در وجود این انسان‌های آینده تحقق می‌یابد.

بنابراین Da-sein صرفاً یک ویژگی نوع بشر نیست.

بلکه شیوه‌ای خاص از بودن انسان است.

۱۵. بنیان تاریخی
اصطلاح:

Geschichtlichkeit
انگلیسی:

Historicity

آیندگان حامل سرنوشت تاریخی جدیدی هستند.

نه به معنای سیاسی.

بلکه به معنای تاریخ بودن.

۱۶. چرا این بخش پس از Gründung آمده است؟
زیرا پس از بنیادگذاری حقیقت بودن، این پرسش مطرح می‌شود:

چه کسانی از این بنیاد محافظت خواهند کرد؟

پاسخ:

Die Zukünftigen
تفاوت آیندگان با انسان مدرن
انسان مدرنآیندگان

محاسبه‌گرگوش‌سپار

مصرف‌کنندهنگهبان

سلطه‌جوپاسدار

عجولمنتظر

پرگوییسکوت

هم‌رنگ جماعتتنهایی اصیل

جمع‌بندی بخش پنجم
هایـدگر در Die Zukünftigen می‌گوید:

۱.
آغاز دیگر توسط توده‌ها تحقق نمی‌یابد.

۲.
اندک‌شماران (die Wenigen) و نادران (die Seltenen) حاملان آن هستند.

۳.
این افراد با سکوت، تنهایی و آمادگی مشخص می‌شوند.

۴.
شاعر و متفکر نقش بنیادین دارند.

۵.
جهان جدید دچار فقدان امر قدسی شده است.

۶.
آیندگان باید در انتظار رخداد Ereignis بمانند.

۷.
وظیفهٔ آنان نگهبانی از حقیقت بودن است.

جایگاه این بخش در ساختار کل کتاب
تا اینجا مسیر چنین بوده است:

Anklang → پژواک بحران

Zuspiel → انتقال میان دو آغاز

Der Sprung → جهش به Ereignis

Die Gründung → بنیادگذاری حقیقت

Die Zukünftigen → حاملان آغاز دیگر

اکنون کتاب به مرموزترین و شاید مشهورترین بخش خود می‌رسد:

Der letzte Gott
(The Last God)
«واپسین خدا»

این بخش از دشوارترین و بحث‌برانگیزترین قسمت‌های کل آثار هایدگر است، زیرا «خدای واپسین» نه خدای مسیحیت است، نه موجودی متافیزیکی، و نه موضوع الهیات سنتی. بلکه به نحوی با امر قدسی، گریختن خدایان، و امکان آغاز دیگر پیوند دارد.

بخش ششم: Der letzte Gott
آلمانی:
Der letzte Gott

انگلیسی:
The Last God

این بخش، رازآلودترین و بحث‌برانگیزترین قسمت کتاب Beiträge zur Philosophie (Vom Ereignis) است. بسیاری از سوءبرداشت‌ها دربارهٔ هایدگر از همین بخش ناشی شده‌اند، زیرا واژهٔ «خدا» در اینجا به معنای الهیات سنتی نیست.

هایـدگر خود تأکید می‌کند که:

Der letzte Gott نه خدای متافیزیک است، نه خدای فلسفهٔ سنتی، و نه خدای الهیات مسیحی.

۱. چرا «واپسین»؟
واژه:

letzte
انگلیسی:

Last

اما «آخرین» در اینجا به معنای:

آخرین در یک سلسلهٔ زمانی؛

یا آخرین خدا از میان چند خدا؛

نیست.

بلکه به معنای:

دورترین، نهایی‌ترین و تعیین‌کننده‌ترین امکان.

است.

۲. خدا در متافیزیک
در سنت متافیزیک غرب، خدا معمولاً به عنوان:

causa prima
(First Cause)

یا:

ens supremum
(Highest Being)

فهمیده می‌شد.

اما هایدگر معتقد است که چنین خدایی هنوز یک «موجود» (Seiendes – beings) است.

در نتیجه، این فهم از خدا نیز بخشی از متافیزیک است.

۳. تفاوت میان Gott و Seyn
هایـدگر هرگز خدا را با بودن یکی نمی‌گیرد.

یعنی:

Gott ≠ Seyn
خدا از بودن برنمی‌خیزد و بودن نیز خدا نیست.

بلکه:

«خدای واپسین» تنها در افق حقیقت بودن می‌تواند نزدیک شود.

۴. خدایان گریخته
اصطلاحی که در بخش پنجم نیز مطرح شد:

die entflohenen Götter
انگلیسی:

The Fled Gods

امر قدسی از جهان جدید عقب‌نشینی کرده است.

بنابراین عصر جدید عصر:

Gottlosigkeit
(Godlessness)

است.

اما این بی‌خدایی صرفاً الحاد نیست.

بلکه:

فقدان تجربهٔ امر قدسی.

۵. نیاز به امر قدسی
واژه:

das Heilige
انگلیسی:

The Holy / The Sacred

برای هایدگر، امر قدسی مقدم بر الهیات است.

ابتدا باید ساحتی برای امر قدسی گشوده شود؛ سپس امکان سخن گفتن از خدا پدید می‌آید.

۶. اشارهٔ زودگذر
یکی از مشهورترین ایده‌های این بخش:

Vorbeigang
انگلیسی:

Passing-by

خدای واپسین در جهان «مستقر» نمی‌شود.

او فقط:

عبور می‌کند؛

اشاره‌ای می‌دهد؛

و می‌گذرد.

به همین دلیل، این حضور همواره گذرا است.

۷. چرا خدای واپسین دائماً حاضر نیست؟
زیرا هایدگر نمی‌خواهد خدا را به شیئی در اختیار انسان تبدیل کند.

در متافیزیک، انسان می‌کوشید خدا را به صورت مفهوم، برهان یا نظام درآورد.

اما خدای واپسین از هرگونه تسلط می‌گریزد.

۸. اشاره
اصطلاح:

Wink
انگلیسی:

Hint / Signal

خدای واپسین خود را نه از طریق اثبات منطقی، بلکه از طریق «اشاره» آشکار می‌کند.

۹. سکوت
Schweigen
(Silence)

همچنان نقش اساسی دارد.

زیرا امر قدسی بیشتر در سکوت تجربه می‌شود تا در مفاهیم.

۱۰. شاعران
در اینجا تأثیر هولدرلین بسیار آشکار است.

Friedrich Hölderlin برای هایدگر شاعری است که به آمدن خدایان و غیبت آنان گوش می‌سپارد.

به همین دلیل، شعر می‌تواند جایگاهی برای ظهور امر قدسی باشد.

۱۱. بنیان الهیات جدید؟
هایـدگر عمداً از ساختن یک الهیات جدید پرهیز می‌کند.

زیرا به نظر او:

الهیات نیز غالباً درون متافیزیک باقی مانده است.

بنابراین:

Der letzte Gott یک آموزهٔ دینی نیست.

۱۲. ارتباط با Ereignis
خدای واپسین تنها در افق:

Ereignis
(Enowning / Event)

قابل فهم است.

بدون Ereignis، سخن گفتن از خدای واپسین ممکن نیست.

۱۳. زمانهٔ فقر
اصطلاح:

dürftige Zeit
انگلیسی:

Destitute Time

عصر جدید، عصر فقر معنوی است.

اما همین فقر می‌تواند انسان را برای شنیدن امر قدسی آماده کند.

۱۴. انسان چه باید بکند؟
پاسخ هایدگر:

نه ساختن نظام الهیاتی؛
نه اثبات خدا؛
نه کنترل امر قدسی.

بلکه:

Bereitschaft
(Readiness)

و

Warten
(Waiting)

یعنی:

آمادگی و انتظار.

۱۵. چرا «خدای واپسین»؟
زیرا این خدا:

پایان متافیزیک را نشان می‌دهد؛

متعلق به آغاز دیگر است؛

از هر نظام فلسفی می‌گریزد؛

و تنها از طریق اشاره و عبور شناخته می‌شود.

ساختار مفهومی این بخش


Seyn (Beyng) ↓ Ereignis (Enowning) ↓ das Heilige (The Sacred) ↓ Der letzte Gott (The Last God)

بنابراین:

امر قدسی از حقیقت بودن سرچشمه می‌گیرد و امکان نزدیک‌شدن خدای واپسین را فراهم می‌کند.

جمع‌بندی بخش ششم
هایـدگر در Der letzte Gott می‌گوید:

۱.
خدای واپسین خدای متافیزیک نیست.

۲.
او یک موجود برتر (ens supremum) نیست.

۳.
امر قدسی (das Heilige) مقدم بر الهیات است.

۴.
خدای واپسین از طریق اشاره (Wink) و عبور (Vorbeigang) نزدیک می‌شود.

۵.
او هرگز به موضوع سلطه و تصرف انسان تبدیل نمی‌شود.

۶.
شاعر و متفکر آمادگی شنیدن این اشاره را دارند.

۷.
جهان جدید دچار فقدان امر قدسی شده است.

پس از بخش ششم
کتاب با چند بخش پایانی دربارهٔ:

Das Seyn
(Beyng)

و نیز یادداشت‌های تکمیلی ادامه می‌یابد.

در این قسمت‌ها، هایدگر می‌کوشد همهٔ مفاهیم پیشین را در مرکز واحدی گرد آورد:

Ereignis

Da-sein

Wahrheit

Grund

Zeit-Raum

Der letzte Gott

و نشان دهد که همهٔ آن‌ها از حقیقت Seyn (Beyng) سرچشمه می‌گیرند.

در واقع، پایان کتاب نوعی بازگشت به بنیادی‌ترین پرسش هایدگر است:

«بودن چیست؟»

اما اکنون دیگر این پرسش نه در افق متافیزیک، بلکه در افق Seyn و Ereignis مطرح می‌شود.



بخش پایانی کتاب: Das Seyn
آلمانی:
Das Seyn

انگلیسی:
Beyng

این بخش پایانی، در واقع جمع‌بندی کل پروژهٔ کتاب Beiträge zur Philosophie (Vom Ereignis) است. اگر شش بخش پیشین مراحل مختلف گذار به «آغاز دیگر» (der andere Anfang – the Other Beginning) بودند، اکنون هایدگر به بنیادی‌ترین مسئله بازمی‌گردد:

خودِ بودن (Seyn – Beyng) چیست؟

اما این پرسش دیگر همان پرسش سنتی متافیزیک نیست.

۱. چرا Seyn و نه Sein؟
در آلمانی متعارف:

Sein
(Being)

اما هایدگر آگاهانه از املای کهن:

Seyn
(Beyng)

استفاده می‌کند.

زیرا می‌خواهد میان:

Sein در سنت متافیزیکی؛
و

Seyn در آغاز دیگر؛

تمایز بگذارد.

۲. Seyn یک موجود نیست
مهم‌ترین اصل اندیشهٔ هایدگر:

Seyn ist kein Seiendes.
انگلیسی:

Beyng is not a being.

یعنی:

بودن خود یکی از موجودات نیست.

حتی خدا نیز اگر به صورت یک موجود فهمیده شود، در مرتبهٔ موجودات قرار می‌گیرد، نه در مرتبهٔ بودن.

۳. تفاوت میان Seyn و Seiendes
Seiendes
(beings)

یعنی:

هر آنچه وجود دارد:

انسان؛

حیوان؛

سنگ؛

ستاره؛

خدا (در معنای متافیزیکی).

اما:

Seyn
(Beyng)

آن چیزی است که امکان ظهور همهٔ موجودات را فراهم می‌کند.

۴. حقیقت بودن
اصطلاح:

Wahrheit des Seyns
انگلیسی:

Truth of Beyng

حقیقت بودن یعنی:

شیوه‌ای که بودن خود را آشکار و پنهان می‌کند.

۵. حقیقت و ناپوشیدگی
اصطلاح یونانی:

ἀλήθεια (Aletheia)
انگلیسی:

Unconcealment

حقیقت صرفاً آشکارگی نیست.

بلکه:

Unverborgenheit
(Unconcealment)

و

Verbergung
(Concealment)

همواره به یکدیگر تعلق دارند.

۶. Ereignis
در پایان کتاب روشن می‌شود که:

Ereignis
(Enowning / Event)

مفهوم مرکزی کل اثر است.

همهٔ مفاهیم دیگر از آن ناشی می‌شوند:

Da-sein

Wahrheit

Grund

Zeit-Raum

Der letzte Gott

Ereignis چیست؟
نه حادثه؛
نه واقعهٔ تاریخی؛
نه عمل انسان.

بلکه:

رخداد تعلق متقابل انسان و بودن.

۷. Er-eignen
فعل:

ereignen
و ریشهٔ:

eignen
انگلیسی:

to appropriate

به معنای:

«متعلق ساختن».

در Ereignis:

بودن انسان را از آنِ خود می‌کند؛

و انسان به حقیقت بودن تعلق می‌یابد.

۸. Da-sein
در این مرحله، Da-sein دیگر صرفاً انسان نیست.

بلکه:

die Lichtung des Seyns
(the clearing of Beyng)

یعنی:

گشودگی‌ای که در آن حقیقت بودن روی می‌دهد.

۹. Lichtung
اصطلاح:

Lichtung
انگلیسی:

Clearing

مانند فضای بازی در جنگل که نور می‌تواند وارد آن شود.

موجودات تنها در چنین گشودگی‌ای می‌توانند ظاهر شوند.

۱۰. بنیاد
Grund
(Ground)

اما بنیاد همواره با:

Abgrund
(Abyss / Groundless Ground)

همراه است.

بنابراین:

بودن خود بر بنیاد دیگری متکی نیست.

۱۱. خودپوشیدگی بودن
اصطلاح:

Selbstverbergung
انگلیسی:

Self-Concealment

بودن هرگز به طور کامل آشکار نمی‌شود.

راز (Geheimnis – Mystery) بخشی از ذات بودن است.

۱۲. تاریخ بودن
Geschichte des Seyns
(History of Beyng)

تاریخ حقیقی، مجموعهٔ رویدادهای سیاسی نیست.

بلکه تاریخ شیوه‌های گوناگون آشکارشدن بودن است.

۱۳. متافیزیک
متافیزیک:

Metaphysik
به پایان خود رسیده است.

اما این پایان:

Vollendung
(Completion)

است، نه نابودی.

۱۴. آغاز دیگر
der andere Anfang
(The Other Beginning)

در این آغاز:

انسان دیگر سوژه نیست؛

جهان صرفاً ابژه نیست؛

حقیقت به معنای مطابقت نیست؛

خدا موجود برتر نیست.

۱۵. انسان
انسان:

der Hirt des Seyns
(Shepherd of Beyng)

است.

نه ارباب جهان.

نه خالق حقیقت.

بلکه نگهبان گشودگی بودن.

۱۶. زبان
اصطلاح:

Sprache
(Language)

در اندیشهٔ متأخر هایدگر، زبان ابزار انسان نیست.

بلکه:

زبان، خانهٔ بودن است.

آلمانی:

Die Sprache ist das Haus des Seins.
انگلیسی:

Language is the house of Being.
این جمله در «نامه دربارهٔ انسان‌گرایی» مشهور شد، اما ریشهٔ آن در همین دورهٔ فکری قرار دارد.

۱۷. سکونت
Wohnen
(Dwelling)

انسان باید در حقیقت بودن سکونت کند.

این ایده بعدها در آثار:

«ساختن، سکونت، اندیشیدن» (Bauen Wohnen Denken)

«شاعران چه می‌کنند؟»

بسط پیدا می‌کند.

ساختار کلی کل کتاب


Anklang ↓ Zuspiel ↓ Sprung ↓ Gründung ↓ Die Zukünftigen ↓ Der letzte Gott ↓ Das Seyn ↓ Ereignis

اما در واقع همهٔ این مسیر دوباره به مرکز واحدی بازمی‌گردد:

Ereignis
معنای نهایی کل کتاب
اگر بخواهیم کل Beiträge zur Philosophie (Vom Ereignis) را در یک جمله خلاصه کنیم، شاید نزدیک‌ترین بیان چنین باشد:

حقیقت بودن (Seyn – Beyng) از طریق رخدادِ تعلق متقابل انسان و بودن (Ereignis) خود را آشکار و پنهان می‌کند، و انسان تنها نگهبان این گشودگی است.

نکتهٔ مهم تفسیری
خود هایدگر این کتاب را «نظام فلسفی» (System der Philosophie – System of Philosophy) نمی‌دانست.

برخلاف هگل، او نمی‌خواست یک دستگاه کامل فلسفی بسازد.

به همین دلیل، متن کتاب:

قطعه‌قطعه است؛

شماره‌گذاری‌های کوتاه دارد؛

بارها به یک مفهوم بازمی‌گردد؛

و عمداً از زبان متعارف فلسفه فاصله می‌گیرد.

به همین علت، بسیاری از شارحان معتقدند که Beiträge zur Philosophie دشوارترین اثر تمام آثار Martin Heidegger است.

از نظر تاریخی، این کتاب پلی میان:

Sein und Zeit (Being and Time) («هستی و زمان»)
و

آثار متأخر مربوط به زبان، شعر، هولدرلین و سکونت

به شمار می‌آید.

این اثر یک کتاب فصل‌بندی‌شده به معنای سنتی نیست، بلکه متن سخنرانی مشهور هایدگر است که نخستین بار در سال ۱۹۲۹ در فرایبورگ ارائه شد و بعدها همراه با مقدمه‌ها و مؤخره‌هایی منتشر شد. بنابراین متن اصلی دارای «فصل‌های رسمی» نیست، اما از نظر محتوایی می‌توان آن را به بخش‌های اصلی تقسیم کرد و به‌ترتیب شرح داد.

مشخصات اثر

• آلمانی: Was ist Metaphysik?
• انگلیسی: What Is Metaphysics?
• نویسنده: Martin Heidegger
• سال انتشار نخستین: ۱۹۲۹
  
  کلیّات متن:

  بخش اول: پرسش از متافیزیک

  (Die Frage nach der Metaphysik / The Question of Metaphysics)

  هایدگر با این پرسش آغاز می‌کند که:

  «متافیزیک چیست؟»
  (Was ist Metaphysik? / What Is Metaphysics?)

  او معتقد است که علوم مختلف (Wissenschaften / Sciences) تنها با «موجودات» (das Seiende / beings) سروکار دارند؛ اما پرسش متافیزیکی از خود «هستی» و از آنچه فراتر از موجودات است آغاز می‌شود.

  اصطلاحات مهم

• موجود (das Seiende / beings)
• هستی (Sein / Being)
• علم (Wissenschaft / science)

• هایدگر تأکید می‌کند که علم نمی‌تواند به تنهایی پاسخگوی بنیادی‌ترین پرسش‌های وجودی انسان باشد.

  بخش دوم: «هیچ» چیست؟

  (Das Nichts / The Nothing)

  مشهورترین بخش اثر به بررسی مفهوم «هیچ» اختصاص دارد.

  پرسش اصلی:

  «هیچ چیست؟»
  (Was ist das Nichts? / What is the Nothing?)

  از دیدگاه منطق سنتی، «هیچ» صرفاً نفی موجودات است؛ اما هایدگر این دیدگاه را ناکافی می‌داند.

  او می‌گوید:

• «هیچ» یک شیء یا موجود نیست.
• «هیچ» را نمی‌توان مانند اشیاء مشاهده کرد.
• انسان در تجربه‌ای خاص با «هیچ» روبه‌رو می‌شود.

• اصطلاح کلیدی:

• هیچ (das Nichts / the Nothing)

• جمله مشهور او:

  «Das Nichts selbst nichtet.»

  که معمولاً به انگلیسی چنین ترجمه می‌شود:

  "The Nothing itself nihilates."

  و می‌توان آن را چنین فهمید:

  «هیچ، خود عملِ هیچ‌کردن را انجام می‌دهد.»

  مقصود هایدگر این نیست که «هیچ» موجودی مستقل است، بلکه می‌خواهد نشان دهد که در تجربه انسانی، افق همه موجودات می‌تواند کنار برود و نوعی رویارویی بنیادین با نبودن پدید آید.

  بخش سوم: اضطراب

  (Angst / Anxiety)

  هایدگر معتقد است که «هیچ» از طریق حالت روانی خاصی آشکار می‌شود:

• اضطراب (Angst / Anxiety)

• او میان:

• ترس (Furcht / Fear)
• اضطراب (Angst / Anxiety)

• تفاوت می‌گذارد.

  ترس

  همیشه از چیزی مشخص است؛ مثلاً ترس از بیماری یا جنگ.

  اضطراب

  موضوع معینی ندارد. در اضطراب، کل جهان آشنا رنگ می‌بازد و انسان احساس می‌کند که موجودات از او فاصله گرفته‌اند.

  در این وضعیت، «هیچ» خود را آشکار می‌کند.

  بخش چهارم: فراروی از موجودات

  (Transzendenz / Transcendence)

  به عقیده هایدگر، انسان موجودی است که از موجودات فراتر می‌رود.

  اصطلاح:

• فراروی (Transzendenz / Transcendence)

• این فراروی به انسان امکان می‌دهد که:

• درباره هستی پرسش کند؛
• معنا را جستجو کند؛
• متافیزیک را ممکن سازد.

• بخش پنجم: نسبت علم و متافیزیک

  (Wissenschaft und Metaphysik / Science and Metaphysics)

  هایدگر برخلاف پوزیتیویست‌ها، متافیزیک را بی‌معنا نمی‌داند.

  او می‌گوید:

• علوم طبیعی فقط بخشی از واقعیت را بررسی می‌کنند.
• متافیزیک زمینه امکان علوم را فراهم می‌سازد.
• حتی خود علم، ناخودآگاه بر پیش‌فرض‌های متافیزیکی استوار است.

• بخش ششم: دازاین

  (Dasein / Being-there)

  گرچه واژه «دازاین» در این اثر به اندازه کتاب «هستی و زمان» (Sein und Zeit / Being and Time) بسط نمی‌یابد، اما حضور دارد.

• دازاین (Dasein / Being-there)

• منظور از دازاین، انسان به معنای زیست‌شناختی نیست، بلکه موجودی است که نسبت به هستی آگاهی دارد و می‌تواند درباره بودن خود پرسش کند.

  مؤخره و نوشته‌های بعدی

  (Nachwort / Afterword)

  هایدگر بعدها توضیح داد که هدف او ساختن نظریه‌ای درباره «هیچ» نبوده است، بلکه می‌خواسته نشان دهد که متافیزیک سنتی از پرسش بنیادی‌ترِ «هستی» غفلت کرده است.

  جمع‌بندی

  موضوعات اصلی کتاب عبارت‌اند از:

• پرسش از متافیزیک (Metaphysics)
• مفهوم هیچ (The Nothing)
• اضطراب (Anxiety)
• فراروی (Transcendence)
• رابطه علم و متافیزیک
• دازاین (Dasein)
• بازگشت به پرسش هستی (Being)
  
  بررسی تفصیلی متن:

  شرح را بر اساس متن اصلی آلمانی «Was ist Metaphysik?» (متافیزیک چیست؟ / What Is Metaphysics?) اثر Martin Heidegger پیش می‌برم و اصطلاحات کلیدی آلمانی را همراه با معادل انگلیسی آن‌ها در پرانتز می‌آورم. از آنجا که متن طولانی و پیچیده است، آن را به چند بخش تقسیم می‌کنم. در این پاسخ، مقدمه و بخش آغازین سخنرانی را بررسی می‌کنیم.

  بخش اول: مسئلهٔ متافیزیک

  (Die Frage nach der Metaphysik / The Question of Metaphysics)

  هایدگر سخنرانی را با پرسشی آغاز می‌کند:

  Was ist Metaphysik?

  «متافیزیک چیست؟»

  (What Is Metaphysics?)

  او معتقد است که این پرسش را نمی‌توان مانند پرسش‌های علوم تجربی پاسخ داد، زیرا متافیزیک خود زمینه‌ای است که امکان علم را فراهم می‌کند.

  ۱. علوم فقط با «موجودات» سروکار دارند

  (Die Wissenschaft denkt das Seiende / Science concerns itself with beings)

  اصطلاح بسیار مهم:

• das Seiende (beings) = موجودات
• Sein (Being) = هستی

• هایدگر میان «موجود» و «هستی» تمایز می‌گذارد.

  مثال:

• سنگ، درخت، انسان و ستاره‌ها → «موجود» هستند.
• اما «بودنِ» آن‌ها، یعنی اینکه اساساً چگونه موجودند، مسئلهٔ «هستی» است.

• به نظر او، علوم طبیعی:

• فیزیک (Physics)
• زیست‌شناسی (Biology)
• شیمی (Chemistry)

• همه فقط به das Seiende (beings) می‌پردازند.

  آن‌ها دربارهٔ این پرسش سخن نمی‌گویند:

  چرا اصلاً موجودی هست؟

  ۲. علم با «هیچ» کاری ندارد

  (Die Wissenschaft will vom Nichts nichts wissen / Science wants to know nothing of the Nothing)

  یکی از مشهورترین عبارات متن:

  Die Wissenschaft will vom Nichts nichts wissen.

  ترجمهٔ انگلیسی:

  Science wants to know nothing of the Nothing.

  ترجمهٔ دقیق فارسی:

  «علم نمی‌خواهد از هیچ، چیزی بداند.»

  یعنی علم فقط به آنچه وجود دارد توجه می‌کند و «هیچ» را بی‌معنا تلقی می‌کند.

  اما هایدگر می‌پرسد:

  اگر علم فقط با موجودات سروکار دارد، پس مرز موجودات کجاست؟

  چه چیزی موجودات را به‌عنوان «همهٔ آنچه هست» آشکار می‌کند؟

  ۳. پرسش بنیادین دربارهٔ «هیچ»

  (Die Frage nach dem Nichts / The Question of the Nothing)

  هایدگر می‌پرسد:

  Was ist das Nichts?

  «هیچ چیست؟»

  (What is the Nothing?)

  منطق سنتی پاسخ می‌دهد:

• هیچ = نفی موجودات.
• (Negation of beings)

• اما هایدگر معتقد است که این پاسخ کافی نیست.

  او می‌گوید:

  اگر برای تعریف «هیچ» ابتدا از مفهوم «نفی» استفاده کنیم، باید توضیح دهیم که خود «نفی» چگونه ممکن می‌شود.

  بنابراین شاید:

• نفی (Negation)
• سلب (Denial)

• بر پایهٔ تجربه‌ای بنیادی‌تر از «هیچ» شکل گرفته باشند.

  ۴. آیا می‌توان «هیچ» را شناخت؟

  (Erkenntnis des Nichts / Knowledge of the Nothing)

  اینجا هایدگر با یک مشکل روبه‌رو می‌شود:

  «هیچ» شیء نیست.

  پس:

• نمی‌توان آن را اندازه گرفت.
• نمی‌توان آن را مشاهده کرد.
• نمی‌توان آن را مانند یک جسم مطالعه کرد.

• اما او معتقد است که انسان در تجربه‌ای خاص با «هیچ» روبه‌رو می‌شود.

  این تجربه نه از راه تفکر منطقی، بلکه از راه یک حالت بنیادین انسانی آشکار می‌شود.

  ۵. حالت بنیادین اضطراب

  (Die Angst / Anxiety)

  اصطلاح مهم:

• Angst (Anxiety)
• در فارسی: اضطراب وجودی

• هایدگر میان دو واژه تفاوت می‌گذارد:

  ترس

  Furcht (Fear)

  همیشه متوجه چیزی مشخص است:

• ترس از بیماری
• ترس از حیوان درنده
• ترس از شکست

• اضطراب

  Angst (Anxiety)

  موضوع مشخصی ندارد.

  در اضطراب:

• جهان آشنا بیگانه می‌شود.
• انسان احساس بی‌پناهی می‌کند.
• همهٔ موجودات اهمیت معمول خود را از دست می‌دهند.

• هایدگر می‌گوید:

  در چنین وضعی «هیچ» خود را نشان می‌دهد.

  جملهٔ مهم متن

  In der Angst begegnet uns das Nichts.

  ترجمهٔ انگلیسی:

  In anxiety the Nothing reveals itself to us.

  ترجمهٔ فارسی:

  «در اضطراب، هیچ خود را بر ما آشکار می‌کند.»

  منظور او نابودی جهان نیست، بلکه نوعی گشوده‌شدن افقی است که در آن تمام موجودات از قطعیت روزمرهٔ خود فاصله می‌گیرند.

  اهمیت این بخش

  هایدگر می‌خواهد نشان دهد که:

• متافیزیک از تجربهٔ انسانی آغاز می‌شود.
• انسان فقط موجودی زیستی نیست.
• برخی حالات وجودی، مانند اضطراب، حقیقتی را آشکار می‌کنند که علم به آن دسترسی ندارد.
• «هیچ» صرفاً یک مفهوم منطقی نیست، بلکه بخشی از ساختار تجربهٔ انسانی است.

• در بخش بعدی، به قسمت مشهور و دشوار سخنرانی می‌رسیم که هایدگر جملهٔ معروف:

  Das Nichts selbst nichtet

  (The Nothing itself nihilates)

  را مطرح می‌کند و توضیح می‌دهد که «هیچ» چگونه امکان آشکارشدن «هستی» (Being) را فراهم می‌کند.
  
  

  بخش دوم: «هیچ» چگونه عمل می‌کند؟

  (Das Nichts selbst nichtet / The Nothing itself nihilates)

  در پاسخ پیشین دیدیم که هایدگر معتقد است تجربهٔ اضطراب (Angst / Anxiety) انسان را با «هیچ» (das Nichts / the Nothing) روبه‌رو می‌کند. اکنون او می‌کوشد توضیح دهد که این مواجهه دقیقاً چه معنایی دارد.

  ۱. اضطراب جهان را نابود نمی‌کند

  (Die Angst vernichtet nicht das Seiende / Anxiety does not destroy beings)

  هایدگر تأکید می‌کند:

  هنگامی که انسان دچار اضطراب وجودی می‌شود، اشیای جهان از بین نمی‌روند.

• درخت همچنان وجود دارد.
• انسان‌های دیگر همچنان حضور دارند.
• خانه و شهر همچنان پابرجا هستند.

• اما رابطهٔ معمول ما با آن‌ها دگرگون می‌شود.

  در حالت عادی، موجودات برای ما معانی ثابتی دارند:

• میز برای کار کردن است.
• خانه برای سکونت است.
• دوستان برای معاشرت هستند.

• ولی در اضطراب، این شبکهٔ آشنا از معناها فرو می‌ریزد.

  اصطلاح آلمانی:

• Entgleiten des Seienden
  (slipping away of beings)

• یعنی:

  موجودات از دسترس معنای روزمرهٔ ما می‌گریزند.

  ۲. «هیچ» یک موجود نیست

  (Das Nichts ist kein Seiendes / The Nothing is not a being)

  هایدگر با سنت فلسفی مخالفت می‌کند.

  او می‌گوید:

  «هیچ» نه:

• شیء است؛
• ماده است؛
• نیرویی مرموز است؛
• موجودی مستقل است.

• به همین دلیل، اگر کسی بپرسد:

  «هیچ کجاست؟»

  پرسش نادرستی مطرح کرده است؛ زیرا «هیچ» مانند یک چیز موجود نیست.

  ۳. جملهٔ مشهور هایدگر

  (Das Nichts selbst nichtet / The Nothing itself nihilates)

  مشهورترین عبارت کل اثر:

  Das Nichts selbst nichtet.

  ترجمهٔ انگلیسی:

  The Nothing itself nihilates.

  ترجمهٔ تحت‌اللفظی فارسی:

  «هیچ، خود، هیچ‌سازی می‌کند.»

  اما باید دقت کرد که هایدگر واژه‌ای تازه می‌سازد:

• nichten
  (to nihilate)

• این فعل در زبان آلمانی معمولی رایج نیست و او آن را برای بیان تجربه‌ای فلسفی به کار می‌برد.

  منظورش این نیست که «هیچ» موجودی فعال است.

  بلکه می‌گوید:

  در اضطراب، موجودات به‌طور موقت از مرکز توجه کنار می‌روند و همین کناررفتن، افقی را آشکار می‌کند که او آن را «هیچ» می‌نامد.

  ۴. «هیچ» شرط آشکار شدن موجودات است

  (Das Nichts enthüllt das Seiende / The Nothing discloses beings)

  یکی از مهم‌ترین ادعاهای هایدگر:

  ما فقط هنگامی می‌توانیم موجودات را به‌عنوان موجودات بشناسیم که نوعی فاصله میان ما و آن‌ها پدید آید.

  اصطلاح:

• Offenbarkeit
  (disclosure)
• Enthüllung
  (unconcealment)

• به اعتقاد او، «هیچ» این فاصله را ایجاد می‌کند.

  به بیان ساده:

  اگر انسان کاملاً در زندگی روزمره غرق باشد، هرگز دربارهٔ بودنِ چیزها پرسش نمی‌کند.

  اما اضطراب، این عادت را می‌شکند و امکان پرسش را فراهم می‌آورد.

  ۵. رابطهٔ «هیچ» و آزادی

  (Freiheit / Freedom)

  هایدگر معتقد است که آزادی انسان صرفاً انتخاب میان چند گزینه نیست.

  آزادی بنیادین از آنجا ناشی می‌شود که انسان می‌تواند از چسبیدن کامل به موجودات فاصله بگیرد.

  اصطلاح:

• Freiheit
  (Freedom)

• از این دیدگاه، آزادی نتیجهٔ مواجهه با «هیچ» است.

  چرا؟

  زیرا انسان درمی‌یابد که:

• هیچ وضعیت ثابتی مطلق نیست؛
• هیچ موجودی معنای نهایی را تضمین نمی‌کند؛
• خود او باید نسبت به هستی موضع بگیرد.

• ۶. فراروی

  (Transzendenz / Transcendence)

  هایدگر می‌گوید:

  ماهیت انسان در فراروی (Transzendenz / Transcendence) است.

  انسان فقط در میان اشیا زندگی نمی‌کند؛ بلکه از آن‌ها فراتر می‌رود و دربارهٔ کل هستی می‌اندیشد.

  به همین دلیل انسان:

• فلسفه می‌ورزد؛
• دربارهٔ مرگ می‌اندیشد؛

• از دید او، این ویژگی اساس وجود انسانی است.

  نتیجهٔ این بخش

  هایدگر اکنون به این نتیجه رسیده است:

• «هیچ» موجودی مستقل نیست.
• اضطراب، انسان را با «هیچ» مواجه می‌کند.
• این مواجهه باعث می‌شود موجودات به‌صورت تازه‌ای آشکار شوند.
• از دل این تجربه، پرسش از هستی (Sein / Being) امکان‌پذیر می‌شود.
• بنابراین متافیزیک صرفاً نظریه‌ای دربارهٔ اشیا نیست، بلکه ریشه در ساختار وجود انسان دارد.

• جمله‌ای که محور کل سخنرانی است

  Ohne die ursprüngliche Offenbarkeit des Nichts kein Selbstsein und keine Freiheit.

  ترجمهٔ انگلیسی:

  Without the original disclosure of the Nothing, there is no selfhood and no freedom.

  ترجمهٔ فارسی:

  «بدون آشکارشدن بنیادینِ هیچ، نه خودبودگی وجود دارد و نه آزادی.»

  در بخش سوم، هایدگر به رابطهٔ میان متافیزیک، هستی (Sein / Being) و علم (Wissenschaft / Science) می‌پردازد و توضیح می‌دهد چرا به اعتقاد او علم به‌تنهایی نمی‌تواند بنیادی‌ترین پرسش‌های انسان را پاسخ دهد. این بخش، پلی است میان «متافیزیک چیست؟» و اندیشهٔ اصلی او در کتاب Sein und Zeit (Being and Time / هستی و زمان).
  
  

  شرح تفصیلی «متافیزیک چیست؟»

  بخش سوم: نسبت متافیزیک، علم و مسئلهٔ هستی

  (Metaphysik, Wissenschaft und Sein / Metaphysics, Science and Being)

  در دو بخش گذشته دیدیم که هایدگر چگونه از طریق مفهوم «هیچ» (das Nichts / the Nothing) و تجربهٔ اضطراب (Angst / Anxiety) به مسئله‌ای بنیادی‌تر می‌رسد. اکنون پرسش اصلی این است:

  چرا اصلاً باید دربارهٔ «هیچ» سخن گفت؟

  پاسخ هایدگر این است:

  زیرا بدون فهم «هیچ»، فهم «هستی» (Sein / Being) ممکن نیست.

  ۱. علم فقط با موجودات سروکار دارد

  (Die Wissenschaft bezieht sich auf das Seiende / Science concerns beings)

  از دید هایدگر، همهٔ علوم با آنچه «هست» سروکار دارند:

• فیزیک (Physik / Physics) با ماده و انرژی.
• زیست‌شناسی (Biologie / Biology) با حیات.
• روان‌شناسی (Psychologie / Psychology) با رفتار و ذهن.
• تاریخ (Geschichte / History) با وقایع گذشته.

• همهٔ این علوم دربارهٔ موجودات (das Seiende / beings) تحقیق می‌کنند.

  اما علم معمولاً نمی‌پرسد:

• «هستی چیست؟»
• «چرا موجودات وجود دارند؟»
• «چرا به جای هیچ، چیزی وجود دارد؟»

• اصطلاح مهم:

• Warum ist überhaupt Seiendes und nicht vielmehr Nichts?
  (Why are there beings at all rather than nothing?)

• ترجمهٔ فارسی:

  «چرا اساساً موجودی هست و نه هیچ؟»

  این پرسش بعدها به یکی از مشهورترین پرسش‌های فلسفهٔ هایدگر تبدیل شد.

  ۲. محدودیت علم

  (Die Grenze der Wissenschaft / The Limit of Science)

  هایدگر مخالف علم نیست؛ بلکه معتقد است علم جایگاه خاص خود را دارد.

  او می‌گوید:

  علم می‌تواند توضیح دهد:

• آب چگونه تشکیل می‌شود؛
• ستارگان چگونه پدید می‌آیند؛
• سلول‌ها چگونه تقسیم می‌شوند.

• اما علم نمی‌تواند توضیح دهد:

• چرا حقیقت برای انسان اهمیت دارد؛
• چرا انسان اصلاً پرسش می‌کند؛
• چرا چیزی وجود دارد.

• زیرا این پرسش‌ها، پیش از علم قرار دارند.

  ۳. متافیزیک از علم جدا نیست

  (Metaphysik gehört zum Wesen des Menschen / Metaphysics belongs to human existence)

  برخلاف بسیاری از متفکران قرن بیستم که متافیزیک را بی‌معنا می‌دانستند، هایدگر معتقد است:

  متافیزیک بخشی از ذات انسان است.

  اصطلاح:

• Wesen des Menschen
  (Essence of human being)

• منظور او این نیست که همهٔ انسان‌ها فیلسوف هستند.

  بلکه می‌گوید انسان موجودی است که:

• دربارهٔ مرگ می‌اندیشد؛
• دربارهٔ معنای زندگی پرسش می‌کند؛
• از آینده نگران می‌شود؛
• دربارهٔ کل واقعیت تأمل می‌کند.

• به همین دلیل، انسان ذاتاً موجودی متافیزیکی است.

  ۴. فراروی از موجودات

  (Hinausgehen über das Seiende / Going beyond beings)

  هایـدگر معتقد است که انسان توانایی خاصی دارد:

  او می‌تواند از سطح اشیای روزمره فراتر رود.

  اصطلاح:

• Transzendenz
  (Transcendence)

• یعنی:

  انسان تنها در میان اشیا زندگی نمی‌کند، بلکه می‌تواند دربارهٔ کل هستی بیندیشد.

  برای مثال:

  یک حیوان ممکن است غذا بخورد، بخوابد و از خطر بگریزد؛ اما نمی‌پرسد:

• «من کیستم؟»
• «مرگ چه معنایی دارد؟»
• «چرا جهان وجود دارد؟»

• اما انسان چنین پرسش‌هایی را مطرح می‌کند.

  ۵. متافیزیک و دازاین

  (Dasein / Being-there)

  یکی از مهم‌ترین مفاهیم فلسفهٔ هایدگر:

• Dasein
  (Being-there)

• ترجمهٔ تحت‌اللفظی:

• «آنجابودن»

• اما معمولاً آن را به معنای «وجود انسانی» یا «هستنده‌ای که نسبت به هستی آگاه است» توضیح می‌دهند.

  ویژگی دازاین:

• از وجود خود آگاه است.
• می‌تواند دربارهٔ مرگ خود بیندیشد.
• نسبت به آینده طرح‌ریزی می‌کند.
• دربارهٔ هستی پرسش می‌کند.

• او در واقع می‌خواهد ما را دوباره به پرسشی بازگرداند که به نظر او از زمان Plato و Aristotle به تدریج فراموش شده است:

  Was bedeutet Sein?

  (What does Being mean?)

  «هستی چه معنایی دارد؟»

  به اعتقاد هایدگر، فلسفهٔ غرب بیشتر بر موجودات تمرکز کرده و خود «هستی» را فراموش کرده است.

  او این وضعیت را:

• Seinsvergessenheit
  (Forgetfulness of Being)

• می‌نامد.

  ترجمهٔ فارسی:

  «فراموشی هستی»

  جمع‌بندی بخش سوم

  در این مرحله از سخنرانی:

• «هیچ» → امکان فاصله گرفتن از موجودات را فراهم می‌کند.
• فاصله گرفتن از موجودات → امکان پرسش از هستی را فراهم می‌کند.
• پرسش از هستی → سرچشمهٔ متافیزیک است.
• متافیزیک → از ذات دازاین سرچشمه می‌گیرد.

• بنابراین، از دید هایدگر:

  متافیزیک نه دانشی دربارهٔ موجودات، بلکه راهی برای بازگشت به پرسش بنیادیِ هستی است.

  اهمیت تاریخی این سخنرانی

  «متافیزیک چیست؟» (Was ist Metaphysik? / What Is Metaphysics?) را می‌توان پلی میان دو دورهٔ اندیشهٔ هایدگر دانست:

• دورهٔ نخست، که با کتاب Sein und Zeit (Being and Time / هستی و زمان) شناخته می‌شود.
• دورهٔ بعدی، که در آن هایدگر بیشتر بر زبان (Sprache / Language)، حقیقت (Wahrheit / Truth) و تاریخ هستی (Geschichte des Seins / History of Being) تمرکز می‌کند.

• در بخش بعدی، به مؤخره (Nachwort / Afterword) و مقدمهٔ جدید (Einleitung / Introduction) که هایدگر سال‌ها بعد بر این اثر افزود خواهیم پرداخت؛ جایی که او توضیح می‌دهد بسیاری از خوانندگان، سخن او دربارهٔ «هیچ» را بد فهمیده‌اند و مقصود اصلی‌اش چه بوده است.
  

  بخش چهارم: مؤخره و بازاندیشی‌های بعدی هایدگر

  (Nachwort und Einleitung / Afterword and Introduction)

  پس از انتشار سخنرانی «Was ist Metaphysik?» (متافیزیک چیست؟ / What Is Metaphysics?)، بسیاری از فیلسوفان و دانشمندان به آن اعتراض کردند. مشهورترین اعتراض این بود:

  «چگونه می‌توان دربارهٔ "هیچ" سخن گفت؟ مگر "هیچ" خودش یک چیز است؟»

  هایدگر در سال‌های بعد، به‌ویژه در مؤخره (Nachwort / Afterword) و مقدمه (Einleitung / Introduction) که بر چاپ‌های بعدی افزود، کوشید سوءتفاهم‌ها را برطرف کند.

  ۱. مقصود من ساختن یک نظریه دربارهٔ «هیچ» نبود

  (Das Nichts ist kein Gegenstand / The Nothing is not an object)

  هایدگر تصریح می‌کند:

  من هرگز نگفتم که «هیچ» یک موجود است.

  اصطلاح مهم:

• Gegenstand
  (Object)

• او می‌گوید:

  «هیچ» موضوعی نیست که بتوان آن را مانند یک سنگ یا یک ستاره بررسی کرد.

  هدف او این نبود که موجودی تازه به جهان اضافه کند.

  بلکه می‌خواست نشان دهد که:

• پیش از هر نظریه و هر علم،
• نوعی گشودگی بنیادین وجود دارد که در آن موجودات برای ما ظاهر می‌شوند.

• ۲. مسئلهٔ اصلی، هستی است نه هیچ

  (Sein, nicht das Nichts / Being, not the Nothing)

  هایدگر بعدها تأکید می‌کند:

  بسیاری از خوانندگان گمان کردند که او «فلسفهٔ هیچ» ارائه کرده است.

  اما او می‌گوید:

  مسئلهٔ اصلی من «هستی» (Sein / Being) است، نه «هیچ» (das Nichts / the Nothing).

  «هیچ» تنها راهی است برای گسستن از عادت‌های روزمره و بازگشت به پرسش اصلی:

  هستی چیست؟

  ۳. حقیقت به‌عنوان ناپوشیدگی

  (Aletheia / Unconcealment)

  در این دوره، هایدگر بیش از پیش به مفهوم یونانی:

• ἀλήθεια (Aletheia)
  (Unconcealment)

• توجه می‌کند.

  در فلسفهٔ سنتی، حقیقت معمولاً چنین تعریف می‌شود:

• مطابقت اندیشه با واقعیت
  (Correspondence theory of truth)

• اما هایدگر معتقد است حقیقت در معنای اصیل‌تر خود عبارت است از:

• آشکارشدن،
• ناپوشیدگی،
• بیرون آمدن از پنهانی.

• به همین دلیل، حقیقت پیش از آنکه قضیه‌ای درست یا نادرست باشد، نوعی گشودگی است.

  ۴. انسان «صاحب» حقیقت نیست

  (Der Mensch ist nicht Herr des Seins / Man is not the master of Being)

  در فلسفهٔ جدید، از زمان René Descartes به بعد، انسان غالباً مرکز جهان دانسته می‌شد.

  اما هایدگر با این نگرش مخالف است.

  او می‌گوید:

  انسان فرمانروای هستی نیست.

  بلکه:

• هستی خود را بر انسان آشکار می‌کند؛
• انسان پذیرندهٔ این آشکارشدن است.

• در آثار متأخرش، او جملهٔ مشهوری دارد:

  Der Mensch ist der Hirt des Seins.

  ترجمهٔ انگلیسی:

  Man is the shepherd of Being.

  ترجمهٔ فارسی:

  «انسان چوپان هستی است.»

  یعنی انسان نگهبان و پاسدار ظهور هستی است، نه مالک آن.

  ۵. نقد متافیزیک سنتی

  (Überwindung der Metaphysik / Overcoming Metaphysics)

  هایـدگر به تدریج به این نتیجه می‌رسد که کل سنت متافیزیک غربی، از Plato تا Friedrich Nietzsche، بیش از حد بر «موجودات» تمرکز کرده است.

  اصطلاح:

• Überwindung der Metaphysik
  (Overcoming Metaphysics)

• اما مقصود او نابود کردن متافیزیک نیست.

  بلکه می‌خواهد:

• از محدودیت‌های متافیزیک سنتی عبور کند؛
• پرسش از هستی را دوباره زنده کند.

• ۶. زبان خانهٔ هستی است

  (Die Sprache ist das Haus des Seins / Language is the house of Being)

  این ایده در آثار متأخر هایدگر بسیار مهم می‌شود.

  جملهٔ مشهور:

  Die Sprache ist das Haus des Seins.

  ترجمهٔ انگلیسی:

  Language is the house of Being.

  ترجمهٔ فارسی:

  «زبان خانهٔ هستی است.»

  معنای این جمله:

  انسان از طریق زبان با جهان و با هستی ارتباط برقرار می‌کند.

  بنابراین:

• شعر،
• تفکر،
• سخن،

• (Aletheia / unconcealment)

  جایگاه این اثر در فلسفهٔ هایدگر

  «متافیزیک چیست؟» را می‌توان یکی از سه متن کلیدی هایدگر دانست، در کنار:

• Being and Time
  (Sein und Zeit / هستی و زمان)
• Introduction to Metaphysics
  (Einführung in die Metaphysik / درآمدی بر متافیزیک)
• Letter on Humanism
  (Brief über den Humanismus / نامه‌ای دربارهٔ انسان‌گرایی)

• از نظر دشواری، «متافیزیک چیست؟» در واقع مقدمه‌ای برای فهم کتاب بسیار پیچیده‌تر هستی و زمان (Sein und Zeit / Being and Time) است؛ زیرا بسیاری از مفاهیم آن مانند:

• دازاین (Dasein / Being-there)
• اضطراب (Angst / Anxiety)
• نیستی (Nothingness)
• فراروی (Transcendence)
• حقیقت (Aletheia / Unconcealment)

• در آن کتاب با تفصیل بیشتری بررسی شده‌اند.

  همگی در آشکار شدن حقیقت نقش دارند.

  جمع‌بندی نهایی کل اثر

  اگر کل سخنرانی و مؤخره‌های آن را در یک زنجیره خلاصه کنیم، ساختار فکری هایدگر چنین است:

  موجودات

  (das Seiende / beings)

  ⬇

  اضطراب

  (Angst / anxiety)

  ⬇

  مواجهه با هیچ

  (das Nichts / the Nothing)

  ⬇

  فاصله گرفتن از عادت‌های روزمره

  ⬇

  امکان پرسش از هستی

  (Sein / Being)

  ⬇

  متافیزیک اصیل

  ⬇

  حقیقت به‌عنوان ناپوشیدگی

  بنابراین:

  متافیزیک صرفاً شاخه‌ای از فلسفه نیست؛ بلکه ریشه در خود ساختار دازاین دارد.

  ۶. بازگشت به مسئلهٔ هستی

  (Die Frage nach dem Sein / The Question of Being)

  در این نقطه، روشن می‌شود که هدف واقعی هایدگر از سخن گفتن دربارهٔ «هیچ» چیز دیگری است.

• معنای زندگی را جستجو می‌کند.

ایدهٔ اصلی فصل دوازدهم
هایدگر در این فصل می‌خواهد نشان دهد که «شناخت» (Erkennen – Knowing) بنیادی‌ترین رابطهٔ انسان با جهان نیست.

برخلاف سنت فلسفی از دکارت تا کانت که تصور می‌کرد:

نخست یک سوژه وجود دارد و سپس جهان را می‌شناسد،

هایدگر می‌گوید:

پیش از شناخت نظری، دازاین (Dasein – Being-there) از قبل در جهان زندگی می‌کند.

بنابراین:

شناخت، یک حالت ثانوی است.

هستی-در-جهان، حالت بنیادی‌تر است.

۱. شناخت بر پایهٔ هستی-در-جهان بنا شده است
شناخت (Erkennen – Knowing) یک شیوهٔ مشتق‌شده از:

هستی-در (In-Sein – Being-in)

است.

یعنی:

ابتدا:

زندگی می‌کنیم؛

عمل می‌کنیم؛

با چیزها سروکار داریم؛

و سپس ممکن است به آنها به صورت نظری نگاه کنیم.

۲. نگرش عملی مقدم بر نگرش نظری است
وقتی نجار با چکش کار می‌کند:

او ابتدا:

دربارهٔ چکش نظریه‌پردازی نمی‌کند؛

وزن آن را محاسبه نمی‌کند؛

ماهیت فلسفی آن را بررسی نمی‌کند.

بلکه:

مستقیماً با آن کار می‌کند.

این نوع مواجهه همان چیزی است که هایدگر در بخش‌های بعدی آن را با مفهوم:

Besorgen (Concern / اشتغال و سروکار داشتن)

توضیح می‌دهد.

۳. چگونه شناخت پدید می‌آید؟
شناخت زمانی رخ می‌دهد که:

فعالیت عملی متوقف شود.

مثلاً:

در حال استفاده از چکش هستیم.

ناگهان:

می‌ایستیم؛

به آن نگاه می‌کنیم؛

آن را موضوع بررسی قرار می‌دهیم.

در این لحظه:

چکش از وسیله‌ای برای کار به موضوع شناخت تبدیل می‌شود.

پس:

شناخت، حاصل نوعی فاصله گرفتن از درگیری عملی است.

۴. انتقاد از دکارت (Descartes)
سنت دکارتی فرض می‌کند:

ذهن (mind) درون خود قرار دارد.

جهان بیرون از ذهن است.

باید میان این دو رابطه برقرار شود.

هایدگر این فرض را نادرست می‌داند.

زیرا:

دازاین از همان آغاز در جهان است.

بنابراین:

مسئلهٔ «چگونه ذهن به جهان می‌رسد؟» از اساس یک مسئلهٔ کاذب است.

۵. شناخت، نوعی «درنگ کردن» نزد موجودات است
هایدگر توضیح می‌دهد که در شناخت نظری:

دازاین از فعالیت روزمره فاصله می‌گیرد و نزد موجودات:

Verweilen (lingering / abiding)

می‌کند.

یعنی:

به جای استفاده کردن از چیزها، آنها را مشاهده می‌کند.

۶. ابژه شدن موجودات
در زندگی عادی، اشیاء صرفاً ابزار نیستند.

اما هنگام شناخت نظری:

آنها به:

Gegenstand (Object / ابژه)

تبدیل می‌شوند.

یعنی:

چیزی که در برابر سوژه قرار می‌گیرد.

از نظر هایدگر، این وضعیت ثانوی است، نه اولیه.

۷. شناخت مستلزم قطع رابطه با جهان نیست
برخلاف تصور سنتی:

شناخت به معنای خروج از جهان نیست.

حتی هنگامی که دانشمند در حال مشاهدهٔ یک پدیده است، هنوز:

در جهان زندگی می‌کند؛

بدن دارد؛

زبان دارد؛

تاریخ دارد؛

در یک فرهنگ خاص قرار گرفته است.

بنابراین:

شناخت نیز بر پایهٔ هستی-در-جهان استوار است.

۸. سوژهٔ منزوی وجود ندارد
هایدگر ایدهٔ «منِ جدا از جهان» را رد می‌کند.

چیزی به نام:

سوژهٔ خالص (pure subject)

وجود ندارد.

دازاین همیشه:

در جهان؛

با دیگران؛

در میان امور؛
هست.

نتیجهٔ نهایی فصل سیزدهم
هایدگر نشان می‌دهد که:

۱.
شناخت (Erkennen – Knowing) بنیادی نیست.

۲.
هستی-در-جهان (In-der-Welt-sein – Being-in-the-world) بنیادی است.

۳.
رابطهٔ عملی با جهان مقدم بر رابطهٔ نظری است.

۴.
تقابل سنتی:

سوژه (Subjekt – Subject)

ابژه (Objekt – Object)

از ساختار اصیل دازاین ناشی نمی‌شود.

۵.
فلسفهٔ جدید با آغاز کردن از «ذهن منزوی» مسیر نادرستی را پیموده است.

اصطلاحات کلیدی فصل
آلمانیانگلیسیفارسی

DaseinBeing-thereدازاین

In-SeinBeing-inهستی-در

In-der-Welt-seinBeing-in-the-worldهستی-در-جهان

WohnenDwellingسکونت داشتن

ExistenzialExistentialeاگزیستانسیال

WeltWorldجهان

SubjektSubjectسوژه

ObjektObjectابژه

VertrautheitFamiliarityآشنایی

SeinBeingهستی

فصل چهاردهم (§14) «هستی و زمان» هایدگر
عنوان آلمانی
Die Idee der Weltlichkeit der Welt überhaupt

عنوان انگلیسی
The Idea of the Worldhood of the World in General

فصل چهاردهم یکی از مهم‌ترین بخش‌های کل کتاب هستی و زمان است، زیرا هایدگر پس از تحلیل «هستی-در-جهان» (In-der-Welt-sein – Being-in-the-world) اکنون می‌پرسد:

اصلاً «جهان» (Welt – World) چیست؟

او معتقد است که فلسفهٔ سنتی مفهوم جهان را به‌درستی نفهمیده است. معمولاً جهان را مجموعه‌ای از اشیای موجود در فضا تصور کرده‌اند، اما از نظر هایدگر جهان چیزی بسیار بنیادی‌تر است.

۱. پرسش از «جهان‌مندی جهان»
اصطلاح اصلی این فصل:

Weltlichkeit (Worldhood – جهان‌مندی)

است.

پرسش اصلی:

چه چیزی باعث می‌شود چیزی «جهان» باشد؟

هایدگر نمی‌خواهد دربارهٔ تعداد اشیا یا ساختار فیزیکی جهان صحبت کند، بلکه می‌خواهد ویژگی‌ای را کشف کند که جهان را به جهان تبدیل می‌کند.

۲. چند معنای مختلف «جهان»
هایدگر نشان می‌دهد که واژهٔ «جهان» چند معنا دارد:

الف) جهان به معنای کل موجودات
Welt als Gesamtheit des Seienden
(World as the totality of beings)

یعنی:

ستارگان،

انسان‌ها،

حیوانات،

اشیا،

همگی با هم.

ب) جهان طبیعی
جهانی که علوم طبیعی بررسی می‌کنند.

مثلاً:

فیزیک،

شیمی،

زیست‌شناسی.

ج) جهان زیستهٔ انسان
مانند:

جهان دانشگاه،

جهان هنر،

جهان سیاست،

جهان خانواده.

این معنا به تحلیل هایدگر نزدیک‌تر است.

۳. جهان صرفاً مجموعه‌ای از اشیا نیست
فلسفهٔ سنتی معمولاً چنین می‌اندیشد:

جهان = اشیاء + فضا

اما هایدگر می‌گوید:

جهان پیش از آنکه مجموعه‌ای از اشیا باشد، یک شبکهٔ معنادار روابط است.

بنابراین:

جهان چیزی است که اشیا درون آن معنا پیدا می‌کنند.

۴. دازاین و جهان از هم جدا نیستند
دازاین (Dasein – Being-there) ابتدا در برابر جهانی بیرونی قرار نمی‌گیرد.

بلکه:

دازاین همواره از پیش در جهانی زندگی می‌کند.

بنابراین:

جهان بدون دازاین به معنای اگزیستانسیال آن قابل فهم نیست.

دازاین بدون جهان نیز قابل تصور نیست.

۵. جهان‌مندی ویژگی دازاین است
Weltlichkeit (Worldhood)

یک ویژگی متعلق به دازاین است، نه ویژگی اشیای طبیعی.

یعنی:

سنگ جهان ندارد.

حیوان به شیوه‌ای محدود جهان دارد.

اما انسان جهانی را می‌گشاید و در آن زندگی می‌کند.

۶. انتقاد از دکارت
هایدگر معتقد است دکارت جهان را به صورت:

Res extensa (Extended thing)

یعنی «چیز دارای امتداد» فهمیده است.

در نتیجه:

جهان به ماده و مکان تقلیل یافته است.

اما از نظر هایدگر:

پیش از اندازه، شکل و مکان، جهان یک افق معنایی است.

۷. اهمیت جهان روزمره
هایدگر تصمیم می‌گیرد تحلیل خود را از:

Alltäglichkeit (Everydayness – روزمرگی)

آغاز کند.

چرا؟

زیرا در زندگی روزمره:

کار می‌کنیم؛

با دیگران ارتباط داریم؛

از ابزار استفاده می‌کنیم؛

معناها را تجربه می‌کنیم.

بنابراین، جهان واقعی انسان در همین زندگی عادی آشکار می‌شود.

۸. جهان پیش از شناخت نظری وجود دارد
علوم جهان را مطالعه می‌کنند، اما خود علوم بر پایهٔ جهانی از پیش موجود بنا شده‌اند.

یعنی:

پیش از آنکه فیزیک شکل بگیرد:

انسان‌ها زندگی می‌کردند؛

می‌ساختند؛

سخن می‌گفتند؛

ابزار به کار می‌بردند.

پس:

شناخت علمی، بنیان جهان نیست؛

بلکه خود بر جهان‌مندی از پیش موجود تکیه دارد.

۹. تمایز میان موجودات و جهان
هایدگر میان:

موجودات
Seiendes (Beings)

و

جهان
Welt (World)

تمایز می‌گذارد.

موجودات چیزهایی هستند که با آنها سروکار داریم.

اما جهان:

افقی است که این موجودات درون آن معنا پیدا می‌کنند.

۱۰. هدف فصل چهاردهم
این فصل در واقع مقدمه‌ای برای تحلیل‌های بعدی است.

هایدگر در فصل‌های بعدی توضیح خواهد داد:

ابزارها چگونه فهمیده می‌شوند؛

«آماده‌به‌دست» (Zuhandenheit – Readiness-to-hand) چیست؛

چگونه شبکهٔ ارجاعات میان اشیا جهان را تشکیل می‌دهد.

جهان دارای «جهان‌مندی» (Weltlichkeit – Worldhood) است.

۳.
جهان‌مندی از ساختار دازاین ناشی می‌شود.

۴.
شناخت علمی بر جهان پیشاعلمی متکی است.

۵.
فهم جهان باید از زندگی روزمره آغاز شود.

اصطلاحات کلیدی فصل §14
آلمانیانگلیسیفارسی

WeltWorldجهان

WeltlichkeitWorldhoodجهان‌مندی

SeiendesBeingsموجودات

DaseinBeing-thereدازاین

In-der-Welt-seinBeing-in-the-worldهستی-در-جهان

AlltäglichkeitEverydaynessروزمرگی

Res extensaExtended thingجوهر ممتد

WelterkennenKnowing the worldشناخت جهان

نتیجهٔ نهایی فصل چهاردهم
هایدگر به این نتایج می‌رسد:

۱.
جهان صرفاً مجموعه‌ای از اشیا نیست.

۲.
جهان دارای «جهان‌مندی» (Weltlichkeit – Worldhood) است.

۳.
جهان‌مندی از ساختار دازاین ناشی می‌شود.

۴.
شناخت علمی بر جهان پیشاعلمی متکی است.

۵.
فهم جهان باید از زندگی روزمره آغاز شود.

اصطلاحات کلیدی فصل §14
آلمانی انگلیسی فارسی

Welt World جهان

Weltlichkeit/Worldhood جهان‌مندی

Seiendes /Beings موجودات

Dasein/ Being-there دازاین

In-der-Welt-sein/ Being-in-the-world هستی-در-جهان

Alltäglichkeit / Everydayness روزمرگی

Res extensa /Extended thing جوهر ممتد

Welterkennen /Knowing the world شناخت جهان

فصل پانزدهم (§15) کتاب «هستی و زمان» (Sein und Zeit – Being and Time)
عنوان آلمانی
Die Seinsverfassung des Zuhandenen und die Bewandtnis

عنوان انگلیسی
The Being of the Ready-to-hand and Involvement

فصل پانزدهم یکی از مشهورترین و تأثیرگذارترین بخش‌های هستی و زمان است. هایدگر در این فصل می‌خواهد نشان دهد که ما در زندگی روزمره ابتدا اشیاء را به‌صورت «ابژه‌های نظری» تجربه نمی‌کنیم، بلکه آنها را در مقام «ابزار» و در متن فعالیت‌های خود می‌فهمیم.

۱. آغاز تحلیل از زندگی روزمره
هایدگر تحلیل خود را از تجربهٔ عادی انسان آغاز می‌کند.

برای مثال:

نجار با چکش کار می‌کند.

نویسنده با قلم می‌نویسد.

آشپز با چاقو غذا آماده می‌کند.

در این وضعیت، انسان ابتدا دربارهٔ ماهیت فیزیکی ابزار فکر نمی‌کند؛ بلکه مستقیماً از آن استفاده می‌کند.

۲. مفهوم «آماده‌به‌دست»
اصطلاح بنیادی این فصل:

Zuhandenheit (Readiness-to-hand – آماده‌به‌دست)

است.

منظور از آن:

چیزی که در جریان استفادهٔ عملی برای ما حاضر است.

چکش در هنگام کار:

موضوع تأمل نظری نیست؛

بلکه وسیله‌ای برای کوبیدن میخ است.

بنابراین، ابزار در درجهٔ اول «استفاده می‌شود» نه «مشاهده».

۳. تفاوت میان «آماده‌به‌دست» و «حاضر-در-دست»
هایدگر میان دو شیوهٔ ظهور موجودات تمایز می‌گذارد:

الف) آماده‌به‌دست
Zuhandenheit (Readiness-to-hand)

موجود در مقام وسیله و ابزار.

مثال:

چکش هنگام نجاری.

ب) حاضر-در-دست
Vorhandenheit (Presence-at-hand)

موجود به‌عنوان یک شیء مورد مشاهده یا بررسی.

مثال:

وقتی دانشمند وزن و جنس چکش را بررسی می‌کند.

از نظر هایدگر:

Zuhandenheit بنیادی‌تر از Vorhandenheit است.

۴. ابزار هرگز به‌صورت منفرد وجود ندارد
یک ابزار همیشه در شبکه‌ای از ابزارهای دیگر قرار دارد.

مثلاً چکش به موارد زیر وابسته است:

میخ؛

تخته؛

کارگاه؛

هدف ساختن.

بنابراین:

هیچ ابزاری به تنهایی معنا ندارد.

۵. مفهوم «ارتباط کارکردی»
اصطلاح مهم دیگر:

Bewandtnis
(Involvement – ارتباط کارکردی یا درپیوندبودگی)

است.

هر ابزار برای چیزی است.

مثلاً:

چکش ← برای کوبیدن میخ

میخ ← برای اتصال قطعات

اتصال قطعات ← برای ساخت میز

میز ← برای استفادهٔ انسان

در نتیجه، هر چیز به چیزهای دیگر ارجاع می‌دهد.

۶. جهان به‌عنوان شبکه‌ای از ارجاعات
هایدگر می‌گوید:

جهان از مجموعه‌ای از اشیای جداگانه ساخته نشده است.

بلکه:

جهان، نظامی از ارجاعات و نسبت‌هاست.

این شبکه را گاهی:

Verweisungsganzheit
(Totality of References – کلیت ارجاعات)

می‌نامند.

هر وسیله معنای خود را از جایگاهش در این کلیت می‌گیرد.

۷. «برایِ ...» بودن
ساختار بنیادین ابزار:

Um-zu
(In-order-to – برایِ اینکه)

است.

مثال:

قلم برای نوشتن است.

نوشتن برای انتقال معنا است.

انتقال معنا برای ارتباط با دیگران است.

در نهایت، همهٔ این زنجیره‌ها به دازاین بازمی‌گردند.

۸. دازاین مقصد نهایی ارجاعات است
تمام روابط ابزاری سرانجام به انسان بازمی‌گردند.

اصطلاح مهم:

Worumwillen
(For-the-sake-of-which – به‌خاطرِ آنکه)

است.

یعنی:

فعالیت‌ها و ابزارها در نهایت در خدمت شیوهٔ زیستن دازاین قرار دارند.

۹. ابزار وقتی خراب می‌شود آشکار می‌شود
یکی از مشهورترین تحلیل‌های هایدگر همین بخش است.

تا زمانی که چکش سالم است، تقریباً متوجه خود چکش نمی‌شویم.

اما اگر:

بشکند؛

گم شود؛

یا کار نکند؛

Verweisung/ Reference ارجاع

Verweisungsganzheit/ Totality of References کلیت ارجاعات

Um-zu / In-order-to برایِ اینکه

Worumwillen /For-the-sake-of-whichبه‌خاطرِ آنکه

Besorgen / Concern اشتغال و سروکار داشتن

Auffälligkeit/ Conspicuousness آشکارشدگی ناشی از خرابی

Aufdringlichkeit/ Obtrusiveness مزاحمت ناشی از نبودن

Aufsässigkeit/ Obstinacy سرسختی یا مانع‌شدن

ناگهان خود ابزار موضوع توجه قرار می‌گیرد.

بنابراین:

خرابی ابزار ساختار جهان را آشکار می‌کند.

۱۰. سه شیوهٔ اختلال ابزار
هایدگر سه نوع اختلال را بررسی می‌کند:

الف) آسیب‌دیدگی
Auffälligkeit
(Conspicuousness)

وقتی ابزار خراب می‌شود.

ب) نبودن ابزار
Aufdringlichkeit
(Obtrusiveness)

وقتی وسیلهٔ مورد نیاز در دسترس نیست.

ج) مزاحمت
Aufsässigkeit
(Obstinacy)

وقتی چیزی مانع انجام کار می‌شود.

این اختلال‌ها نشان می‌دهند که جهان چگونه از شبکه‌ای از وابستگی‌ها ساخته شده است.

۱۱. نقد سنت فلسفی
فلسفهٔ سنتی معمولاً از:

Vorhandenheit
(Presence-at-hand)

آغاز کرده است.

یعنی:

ابتدا اشیا را مانند ابژه‌های مستقل در نظر گرفته است.

اما هایدگر معتقد است:

انسان ابتدا جهان را در قالب استفاده و عمل تجربه می‌کند.

۱۲. جهان از طریق اشتغال روزمره آشکار می‌شود
اصطلاح:

Besorgen
(Concern – اشتغال یا سروکار داشتن)

نشان می‌دهد که دازاین از طریق فعالیت‌های عملی با جهان ارتباط دارد.

بنابراین:

جهان در عمل روزمره خود را آشکار می‌کند، نه در تأمل صرف.

نتیجهٔ نهایی فصل پانزدهم
هایدگر به نتایج زیر می‌رسد:

۱.
شیوهٔ بنیادی ظهور اشیا، «آماده‌به‌دست بودن» (Zuhandenheit – Readiness-to-hand) است.

۲.
«حاضر-در-دست بودن» (Vorhandenheit – Presence-at-hand) حالت ثانوی و مشتق‌شده است.

۳.
ابزارها در شبکه‌ای از ارجاعات معنا پیدا می‌کنند.

۴.
جهان، کلیتی از روابط و کارکردهاست.

۵.
خرابی ابزار ساختار پنهان جهان را آشکار می‌کند.

اصطلاحات کلیدی §15
آلمانیانگلیسیفارسی

ZuhandenheitReadiness-to-handآماده‌به‌دست

VorhandenheitPresence-at-handحاضر-در-دست

BewandtnisInvolvementارتباط کارکردی

فصل شانزدهم (§16) کتاب «هستی و زمان» (Sein und Zeit – Being and Time)
عنوان آلمانی
Die am Weltwerkzeug sich meldende Weltumweltlichkeit

(در برخی چاپ‌ها و ترجمه‌ها عنوان با اندکی تفاوت آمده است، اما مضمون آن ثابت است.)

عنوان انگلیسی
How the Worldly Character of the Environment Announces Itself in Equipment

یا

Worldhood Announcing Itself through Equipment

فصل شانزدهم ادامهٔ مستقیم §15 است. اگر در فصل پانزدهم هایدگر نشان داد که ابزارها در شبکه‌ای از ارجاعات معنا پیدا می‌کنند، در این فصل می‌خواهد نشان دهد که:

خودِ «جهان» معمولاً پنهان است و تنها در هنگام اختلال در ابزارها آشکار می‌شود.

به بیان دیگر:

ما معمولاً ابزارها را می‌بینیم، اما جهان را نمی‌بینیم؛ جهان هنگامی نمایان می‌شود که نظم عادی زندگی روزمره مختل گردد.

۱. پنهان بودن جهان در زندگی عادی
در فعالیت‌های روزمره:

نجار فقط کار می‌کند؛

راننده رانندگی می‌کند؛

نویسنده می‌نویسد.

در این وضعیت:

ابزارها تقریباً «شفاف» هستند.

یعنی:

توجه ما متوجه خود ابزار نیست، بلکه متوجه کاری است که انجام می‌دهیم.

بنابراین:

جهان در حالت عادی خود را مستقیماً نشان نمی‌دهد.

۲. چگونه جهان آشکار می‌شود؟
هایدگر می‌گوید:

وقتی نظم معمول ابزارها از هم می‌پاشد، جهان نمایان می‌شود.

برای مثال:

چکش می‌شکند؛

برق قطع می‌شود؛

رایانه از کار می‌افتد.

در این لحظه، انسان ناگهان متوجه مجموعه‌ای از وابستگی‌ها می‌شود که قبلاً بدیهی و نامرئی بودند.

۳. سه حالت اختلال
هایـدگر سه نوع گسست را بررسی می‌کند.

الف) آشکارشدگی یا جلب توجه
آلمانی
Auffälligkeit

انگلیسی
Conspicuousness

وقتی وسیله خراب می‌شود.

مثال:

چکش دسته ندارد.

در این وضعیت:

ابزار دیگر به‌صورت طبیعی در خدمت کار نیست و خودِ آن موضوع توجه قرار می‌گیرد.

ب) مزاحمت ناشی از فقدان
آلمانی
Aufdringlichkeit

انگلیسی
Obtrusiveness

وقتی چیزی که باید وجود داشته باشد، غایب است.

مثال:

میخ وجود ندارد.

در این حالت، غیبت وسیله حضور خود را تحمیل می‌کند.

ج) سرسختی یا مانع‌شدن
آلمانی
Aufsässigkeit

انگلیسی
Obstinacy

وقتی چیزی مانع پیشرفت کار می‌شود.

مثال:

وسیله‌ای که باید کمک کند، مانع انجام کار می‌شود.

۴. آشکار شدن شبکهٔ ارجاعات
در هنگام اختلال، انسان درمی‌یابد که:

یک ابزار منفرد وجود ندارد.

بلکه هر چیز وابسته به چیزهای دیگر است.

مثلاً:

چکش ← میخ ← تخته ← میز ← خانه ← سکونت انسان

بنابراین:

خرابی یک جزء، کل شبکه را آشکار می‌کند.

۵. جهان به‌مثابه کلیت
اصطلاح مهم:

آلمانی
Bewandtnisganzheit

انگلیسی
Totality of Involvement

فارسی
کلیت ارتباط‌های کارکردی

یعنی:

هر وسیله بخشی از یک کلیت بزرگ‌تر است.

این کلیت همان چیزی است که جهان را تشکیل می‌دهد.

۶. جهان خود یک شیء نیست
یکی از مهم‌ترین نتایج این فصل:

جهان چیزی شبیه:

میز؛

سنگ؛

درخت؛

نیست.

جهان یک موجود (Seiendes – Being) در کنار سایر موجودات نیست.

بلکه:

جهان افقی است که در آن موجودات معنا پیدا می‌کنند.

۷. تفاوت میان «جهان» و «اشیای جهان»
هایدگر میان دو چیز تمایز می‌گذارد:

موجودات درون جهان
Innerweltlich Seiendes
(Intraworldly beings)

و

خود جهان
Welt
(World)

اشیای جهان قابل مشاهده‌اند؛

اما جهان به‌صورت مستقیم دیده نمی‌شود.

جهان از طریق روابط و معناها آشکار می‌شود.

۸. جهان پیش از نظریه وجود دارد
علوم طبیعی اشیای منفرد را مطالعه می‌کنند.

اما خودِ علم تنها در جهانی از پیش موجود امکان‌پذیر است.

یعنی:

آزمایشگاه؛

زبان؛

ابزارها؛

جامعه؛

همگی پیش از علم وجود دارند.

بنابراین:

جهان مقدم بر شناخت علمی است.

۹. اهمیت این فصل در کل پروژهٔ هایدگر
این فصل نقطهٔ گذار مهمی است.

هایدگر نشان می‌دهد که:

جهان یک شیء نیست؛

جهان شبکه‌ای از معناهاست؛

انسان از ابتدا در این شبکه زندگی می‌کند.

این نتیجه زمینه را برای تحلیل‌های بعدی دربارهٔ:

فضا (Raum – Space)،

دیگران (Mitsein – Being-with)،

زندگی روزمره (Alltäglichkeit – Everydayness)،

جهان کلیتی از ارجاعات و معانی است.

۵.
اشیای منفرد فقط درون این کلیت معنا پیدا می‌کنند.

اصطلاحات مهم §16
آلمانیانگلیسیفارسی

AuffälligkeitConspicuousnessجلب توجه ناشی از خرابی

AufdringlichkeitObtrusivenessمزاحمت ناشی از فقدان

AufsässigkeitObstinacyمانع‌شدن یا سرسختی

Innerweltlich SeiendesIntraworldly beingsموجودات درون‌جهانی

BewandtnisganzheitTotality of Involvementکلیت ارتباط‌های کارکردی

WeltWorldجهان

ZuhandenheitReadiness-to-handآماده‌به‌دست

VorhandenheitPresence-at-handحاضر-در-دست

فراهم می‌کند.

نتیجهٔ نهایی فصل شانزدهم
۱.
جهان در زندگی عادی معمولاً پنهان است.

۲.
اختلال در ابزارها جهان را آشکار می‌کند.

۳.
جهان یک شیء در کنار اشیای دیگر نیست.

۴.
جهان کلیتی از ارجاعات و معانی است.

۵.
اشیای منفرد فقط درون این کلیت معنا پیدا می‌کنند.

اصطلاحات مهم §16
آلمانیانگلیسیفارسی

Auffälligkeit /Conspicuousness جلب توجه ناشی از خرابی

Aufdringlichkeit/ Obtrusiveness مزاحمت ناشی از فقدان

Aufsässigkeit/ Obstinacy مانع‌شدن یا سرسختی

Innerweltlich Seiendes/ Intraworldly beings موجودات درون‌جهانی

Bewandtnisganzheit/ Totality of Involvement کلیت ارتباط‌های کارکردی

Welt/ World جهان

Zuhandenheit/ Readiness-to-hand آماده‌به‌دست

Vorhandenheit/ Presence-at-hand حاضر-در-دست

فصل هفدهم (§17) کتاب «هستی و زمان» (Sein und Zeit – Being and Time)
عنوان آلمانی
Verweisung und Zeichen

عنوان انگلیسی
Reference and Signs

ترجمهٔ فارسی
ارجاع و نشانه

فصل هفدهم ادامهٔ مستقیم دو فصل پیشین است. در §15 هایدگر ساختار ابزارها را تحلیل کرد و در §16 نشان داد که جهان از خلال اختلال ابزارها آشکار می‌شود. اکنون در §17 می‌پرسد:

«نشانه» (Zeichen – Sign) چیست و چگونه جهان را آشکار می‌کند؟

این فصل اهمیت زیادی دارد، زیرا هایدگر نشان می‌دهد که نشانه صرفاً چیزی نیست که جای چیز دیگری را بگیرد، بلکه نشانه ساختار ارجاعی جهان را نمایان‌تر می‌کند.

۱. نشانه نوع خاصی از ابزار است
هایدگر نشانه را یک موجود مستقل یا صرفاً یک مفهوم ذهنی نمی‌داند.

بلکه نشانه نوعی از:

Zeug (Equipment – ابزار)

است.

یعنی:

نشانه نیز در جهان عملی انسان قرار دارد و بخشی از شبکهٔ ابزارهاست.

۲. مفهوم ارجاع
اصطلاح بنیادی:

آلمانی
Verweisung

انگلیسی
Reference

فارسی
ارجاع

در فصل پانزدهم دیدیم که هر ابزار به ابزارهای دیگر ارجاع می‌دهد.

مثلاً:

چکش → میخ → تخته → ساختن خانه.

این زنجیرهٔ ارجاعات، ساختار جهان را تشکیل می‌دهد.

۳. نشانه ارجاع را آشکار می‌کند
تمام ابزارها دارای ارجاع‌اند، اما معمولاً این ارجاعات پنهان هستند.

نشانه وظیفهٔ خاصی دارد:

خودِ ساختار ارجاع را برجسته کند.

بنابراین:

نشانه چیزی را که معمولاً در پس‌زمینه قرار دارد، به پیش‌زمینه می‌آورد.

۴. مثال مشهور هایدگر: چراغ راهنما
هایـدگر از نمونهٔ:

چراغ یا علامت جهت‌نما

استفاده می‌کند.

چراغ راهنما صرفاً یک شیء فیزیکی نیست.

بلکه:

راننده را هدایت می‌کند؛

به جاده مربوط است؛

به قوانین رانندگی مربوط است؛

به دیگر رانندگان مربوط است.

بنابراین، این نشانه کل یک شبکهٔ معنادار را آشکار می‌کند.

۵. نشانه و جهان
نشانه فقط به یک شیء منفرد اشاره نمی‌کند.

بلکه:

جهان پیرامونی

آلمانی
Umwelt

(Environment)

را آشکار می‌سازد.

از طریق نشانه، انسان موقعیت خود را در جهان بهتر درک می‌کند.

۶. تفاوت میان نشانه و نماد
هایدگر در اینجا هنوز نظریه‌ای دربارهٔ نماد (Symbol – Symbol) ارائه نمی‌کند.

هدف او بررسی معنای فرهنگی یا روان‌شناختی نشانه نیست.

بلکه می‌خواهد نشان دهد:

نشانه چگونه در ساختار عملی جهان جای می‌گیرد.

۷. نشانه امری صرفاً ذهنی نیست
در سنت فلسفی گاهی تصور می‌شد که:

نشانه ← تصویر ذهنی

اما هایدگر با این برداشت مخالفت می‌کند.

نشانه:

در جهان قرار دارد؛

در فعالیت‌های انسانی عمل می‌کند؛

بخشی از زندگی روزمره است.

بنابراین:

نشانه صرفاً محصول ذهن نیست.

۸. نشانه و جهت‌یابی
نشانه‌ها امکان:

آلمانی
Orientierung

انگلیسی
Orientation

فارسی
جهت‌یابی

را فراهم می‌کنند.

انسان به کمک نشانه‌ها:

راه خود را پیدا می‌کند؛

وضعیت خود را می‌فهمد؛

با دیگران هماهنگ می‌شود.

۹. جهان به‌مثابه شبکه‌ای از معنا
این فصل بار دیگر تأکید می‌کند که:

جهان مجموعه‌ای از اشیای پراکنده نیست.

بلکه:

کلیت ارجاعات

آلمانی
Verweisungsganzheit

(Totality of References)

است.

نشانه‌ها این کلیت را آشکارتر می‌کنند.

۱۰. دازاین و فهم ضمنی جهان
دازاین (Dasein – Being-there) معمولاً بدون تأمل نظری نشانه‌ها را می‌فهمد.

برای مثال:

فرد با دیدن:

چراغ قرمز؛

تابلو خطر؛

زنگ مدرسه؛

بی‌درنگ معنای آنها را درمی‌یابد.

این فهم، حاصل استدلال نظری نیست؛

بلکه ناشی از بودنِ انسان در جهان است.

۱۱. اهمیت فلسفی فصل هفدهم
این فصل مقدمه‌ای برای نظریه‌های بعدی در:

هرمنوتیک؛

پدیدارشناسی؛

فلسفهٔ زبان؛

نشانه‌شناسی؛

شد.

اندیشمندانی مانند:

گادامر (Gadamer),

ریکور (Ricoeur),

دریدا (Derrida),

۴.
نشانه صرفاً یک تصویر ذهنی نیست.

۵.
فهم نشانه بر پایهٔ هستی-در-جهان (In-der-Welt-sein – Being-in-the-world) امکان‌پذیر است.

اصطلاحات کلیدی §17
آلمانیانگلیسیفارسی

ZeichenSignنشانه

VerweisungReferenceارجاع

VerweisungsganzheitTotality of Referencesکلیت ارجاعات

ZeugEquipmentابزار

UmweltEnvironmentجهان پیرامونی

OrientierungOrientationجهت‌یابی

DaseinBeing-thereدازاین

In-der-Welt-seinBeing-in-the-worldهستی-در-جهان

از این تحلیل‌ها تأثیر پذیرفتند.

نتیجهٔ نهایی فصل هفدهم
هایدگر به نتایج زیر می‌رسد:

۱.
نشانه (Zeichen – Sign) نوعی ابزار است.

۲.
نشانه ساختار ارجاعی جهان را آشکار می‌کند.

۳.
جهان کلیتی از ارجاعات است.

۴.
نشانه صرفاً یک تصویر ذهنی نیست.

۵.
فهم نشانه بر پایهٔ هستی-در-جهان (In-der-Welt-sein – Being-in-the-world) امکان‌پذیر است.

اصطلاحات کلیدی §17
آلمانی انگلیسی فارسی

Zeichen /Sign نشانه

Verweisung/ Reference ارجاع

Verweisungsganzheit/ Totality of References کلیت ارجاعات

Zeug/ Equipment ابزار

Umwelt/ Environment جهان پیرامونی

OrientierungOrientationجهت‌یابی

Dasein/ Being-there دازاین

In-der-Welt-sein/ Being-in-the-world هستی-در-جهان


نکتهٔ مهم تفسیری
در §15، ابزار؛ در §16، اختلال ابزار؛ و در §17، نشانه، سه مرحلهٔ متوالی در تحلیل «جهان‌مندی جهان» (Weltlichkeit der Welt – Worldhood of the World) هستند. هایدگر به‌تدریج نشان می‌دهد که انسان نه با اشیای منفرد، بلکه با یک افق معنایی و ارجاعی زندگی می‌کند.

در §18 این تحلیل به اوج می‌رسد و هایدگر مفهوم بسیار مهم:

Bewandtnisganzheit (Totality of Involvement) و Bedeutsamkeit (Significance – معناداری) را به‌طور نظام‌مند توضیح می‌دهد.


فصل هجدهم (§18) کتاب «هستی و زمان» (Sein und Zeit – Being and Time)
عنوان آلمانی
Bewandtnis und Bedeutsamkeit; die Weltlichkeit der Welt

عنوان انگلیسی
Involvement and Significance; the Worldhood of the World

ترجمهٔ فارسی
پیوند کارکردی و معناداری؛ جهان‌مندی جهان

§18 یکی از بنیادی‌ترین بخش‌های کل هستی و زمان است. اگر در §§15–17 هایدگر ابزار، ارجاع و نشانه را تحلیل کرده بود، در این فصل نتیجهٔ کلی آن تحلیل‌ها را بیان می‌کند:

جهان چیزی جز یک «کلیت معنادارِ ارجاعات» نیست.

در اینجا برای نخستین بار مفهوم مهم معناداری (Bedeutsamkeit – Significance) به‌صورت نظام‌مند مطرح می‌شود.

۱. بازگشت به مسئلهٔ جهان‌مندی
پرسش اصلی هنوز همان است:

چه چیزی جهان را «جهان» می‌کند؟

پاسخ هایدگر:

نه ماده،
نه فضا،
نه مجموع اشیا،

بلکه:

ساختار معنادار روابط و ارجاعات.

۲. مفهوم «پیوند کارکردی»
اصطلاح مهم:

آلمانی
Bewandtnis

انگلیسی
Involvement

فارسی
پیوند کارکردی، وابستگی یا نسبت کارکردی

هر وسیله همواره برای چیزی است.

مثلاً:

قلم → برای نوشتن

نوشتن → برای انتقال معنا

انتقال معنا → برای ارتباط

ارتباط → برای زندگی انسانی

بنابراین هیچ چیز مستقل و منزوی نیست.

۳. «برایِ اینکه»
اصطلاح:

آلمانی
Um-zu

انگلیسی
In-order-to

فارسی
برایِ اینکه

ساختار اساسی ابزارهاست.

مثلاً:

کلید برای باز کردن در است.

در برای ورود به خانه است.

خانه برای سکونت است.

هر «برایِ اینکه» به «برایِ اینکه» دیگری ارجاع می‌دهد.

۴. پایان زنجیرهٔ ارجاعات
این زنجیره تا بی‌نهایت ادامه پیدا نمی‌کند.

در نهایت به چیزی می‌رسد که هایدگر آن را:

آلمانی
Worumwillen

انگلیسی
For-the-sake-of-which

فارسی
به‌خاطرِ آنکه

می‌نامد.

یعنی:

تمام ابزارها و فعالیت‌ها در نهایت به خود دازاین (Dasein – Being-there) بازمی‌گردند.

۵. مفهوم معناداری
مهم‌ترین اصطلاح این فصل:

آلمانی
Bedeutsamkeit

انگلیسی
Significance

فارسی
معناداری

معناداری همان شبکهٔ کلی روابطی است که در آن چیزها معنا پیدا می‌کنند.

بنابراین:

جهان = مجموعهٔ اشیا نیست؛

جهان = کلیت معناداری است.

۶. جهان پیش از زبان وجود دارد
هایدگر تأکید می‌کند که معناداری پیش از گزاره‌های منطقی وجود دارد.

یعنی:

انسان پیش از آنکه بگوید:

«این یک چکش است»

از قبل می‌داند چگونه با آن کار کند.

پس:

معنا پیش از داوری نظری وجود دارد.

۷. جهان‌مندی ویژگی دازاین است
اصطلاح:

آلمانی
Weltlichkeit

انگلیسی
Worldhood

فارسی
جهان‌مندی

به ساختار دازاین تعلق دارد.

سنگ جهان ندارد.

اشیا جهان ندارند.

اما دازاین:

جهان را می‌گشاید؛

در آن زندگی می‌کند؛

آن را می‌فهمد.

۸. فهم جهان
اصطلاح مهم دیگر:

آلمانی
Verstehen

انگلیسی
Understanding

فارسی
فهم

دازاین پیش از هر نظریه‌ای جهان را می‌فهمد.

این فهم:

ضمنی است؛

پیشاتأملی است؛

عملی است.

بنابراین فهم، صرفاً فعالیت ذهنی نیست.

۹. آشنایی با جهان
آلمانی
Vertrautheit

انگلیسی
Familiarity

فارسی
آشنایی

انسان در جهان «خانه» دارد.

جهان برای او کاملاً بیگانه نیست.

این آشنایی زمینهٔ امکان همهٔ فعالیت‌های انسانی است.

۱۰. رابطهٔ معناداری و زبان
در این فصل هایدگر هنوز تحلیل مفصل زبان را آغاز نکرده است، اما زمینهٔ آن را فراهم می‌کند.

بعدها در §34 خواهد گفت:

Rede
(Discourse)

بر پایهٔ همین معناداری شکل می‌گیرد.

یعنی:

زبان از جهانِ معنادار سرچشمه می‌گیرد، نه برعکس.

۱۱. نقد فلسفهٔ سنتی
فلسفهٔ سنتی معمولاً:

ابتدا اشیا را فرض می‌کرد.

سپس معنا را به آنها اضافه می‌کرد.

VerstehenUnderstandingفهم

VertrautheitFamiliarityآشنایی

DaseinBeing-thereدازاین

In-der-Welt-seinBeing-in-the-worldهستی-در-جهان

اهمیت فصل 18 در کل کتاب
بسیاری از مفسران (مانند هوبِرت دریفوس و ویلیام ریچاردسن) معتقدند که §18 نقطهٔ اوج تحلیل «جهان‌مندی جهان» است. از اینجا به بعد، هایدگر از بحث جهان به سوی تحلیل «دیگران» (Mitsein – Being-with) و ساختار اجتماعی دازاین حرکت می‌کند.

فصل نوزدهم (§19) آغاز نقد مستقیم برداشت سنتی از جهان، به‌ویژه تفسیر دکارتی (Cartesian interpretation) از جهان و مفهوم Res extensa (جوهر ممتد) است.

اما هایدگر می‌گوید:

اشیا از آغاز در افق معنا ظاهر می‌شوند.

بنابراین:

معنا چیزی افزوده بر جهان نیست؛

بلکه شرط امکان ظهور جهان است.

۱۲. جهان و دازاین هم‌بنیادند
دازاین بدون جهان وجود ندارد.

و جهان بدون دازاین به معنای اگزیستانسیال خود قابل فهم نیست.

از این رو:

In-der-Welt-sein
(Being-in-the-world)

یک کل تجزیه‌ناپذیر است.

نتیجهٔ نهایی فصل هجدهم
هایدگر به نتایج زیر می‌رسد:

۱.
جهان مجموعه‌ای از اشیا نیست.

۲.
جهان شبکه‌ای از پیوندهای کارکردی (Bewandtnis – Involvement) است.

۳.
این شبکه، «معناداری» (Bedeutsamkeit – Significance) را تشکیل می‌دهد.

۴.
تمام ارجاعات در نهایت به دازاین بازمی‌گردند.

۵.
جهان‌مندی (Weltlichkeit – Worldhood) ویژگی بنیادی دازاین است.

۶.
فهم و زبان بر پایهٔ این جهان معنادار امکان‌پذیر می‌شوند.

اصطلاحات کلیدی §18
آلمانی انگلیس یفارسی

Bewandtnis/ Involvement پیوند کارکردی

Bewandtnisganzheit/ Totality of Involvementک لیت پیوندهای کارکردی

Bedeutsamkeit/ Significance معناداری

Weltlichkeit/ Worldhood جهان‌مندی

Um-zuI /n-order-to برایِ اینکه

Worumwillen/ For-the-sake-of-which به‌خاطرِ آنکه

۱. چرا هایدگر به دکارت بازمی‌گردد؟

دکارت برای فلسفهٔ جدید نقطهٔ آغاز مهمی بود. او جهان را بر اساس تمایز میان:

• Res cogitans (Thinking substance – جوهر اندیشنده)
• Res extensa (Extended substance – جوهر ممتد)

توضیح می‌داد.

بر اساس این دیدگاه: