تفاوت میان نظام‌های فلسفی فیشته و شلینگ (دهم)
Differenz des Fichteschen und Schellingschen Systems der Philosophie
The Difference Between Fichte's and Schelling's System of Philosophy

La différence entre les systèmes philosophiques de Fichte et de Schelling

گئورگ ویلهلم فریدریش هگل (Georg Wilhelm Friedrich Hegel)

سال انتشار: ۱۸۰۱

(ادامه بخش دهم)

۱۱. طبیعت و روح
ساختار شلینگ:

Natur

طبیعت

↕

Geist

روح

است.

طبیعت:

روح ناآگاه

است.

روح:

طبیعت خودآگاه

است.

پس در هر دو:

مطلق

حضور دارد.

۱۲. مسئلهٔ جدید
اما از نظر هگل اکنون مسئله‌ای جدید ایجاد می‌شود.

اگر:

طبیعت

و:

روح

در مطلق یکی هستند،

چگونه می‌توان توضیح داد که:

طبیعت

واقعاً طبیعت است

و:

روح

واقعاً روح؟

اگر تفاوت آن‌ها فقط ظاهری باشد، پس:

تفاوت واقعی

از بین می‌رود.

۱۳. مطلق به‌عنوان هویت بی‌تفاوت
اینجا نقد معروف هگل مطرح می‌شود.

اگر مطلق صرفاً یک:

هویت مطلق

باشد،

و همهٔ تفاوت‌ها در آن محو شوند،

در نهایت به یک:

یکسانی بی‌تفاوت

می‌رسیم.

این همان چیزی است که هگل با تعبیر معروف:

«شب همهٔ گاوها سیاه است»

به آن حمله می‌کند.

۱۴. معنای این نقد
هگل نمی‌گوید:

مطلق شلینگ بی‌ارزش است.

بلکه می‌گوید:

مطلق شلینگ هنوز به اندازهٔ کافی تعیین‌شده نیست.

یعنی باید نشان داد:

چگونه مطلق خودش را متعین می‌کند.

۱۵. مطلق و تعین
Bestimmung
Determination

Détermination

اگر مطلق واقعاً مطلق باشد، باید بتواند:

تفاوت

را از درون خود تولید کند.

پس:

تعین

نباید چیزی خارجی باشد.

بلکه باید:

خودتعیین‌گری مطلق

باشد.

۱۶. مطلق به‌عنوان فعالیت
در اینجا هگل از تصور ایستا از مطلق فاصله می‌گیرد.

مطلق:

یک چیز

نیست.

مطلق:

فعالیت

است.

Tätigkeit
Activity

Activité

این فعالیت همان:

خودحرکتی مفهوم

است.

۱۷. مطلق باید خودش را تولید کند
مطلق چیزی نیست که:

از پیش آماده

باشد.

بلکه:

خودش را تولید می‌کند.

این تولید به معنای تولید زمانی نیست.

بلکه یعنی:

مطلق فقط در حرکت تعیین‌کنندهٔ خود، حقیقت خود را آشکار می‌کند.

۱۸. مطلق به‌عنوان نتیجه
یکی از مهم‌ترین ایده‌های هگل این است:

مطلق باید نتیجه نیز باشد.

یعنی مطلق فقط:

آغاز

نیست.

اگر مطلق فقط در آغاز قرار داشته باشد، آنچه بعداً رخ می‌دهد صرفاً:

ظهور خارجی

آن خواهد بود.

اما برای هگل، مطلق باید در پایان فرایند:

خود را به‌عنوان مطلق بشناسد.

۱۹. آغاز و پایان
ساختار هگلی:

آغاز

↓

تفاوت

↓

تقابل

↓

تضاد

↓

رفع

↓

بازگشت

↓

مطلق

است.

اما مطلق در پایان:

همان مطلق آغازین

نیست.

بلکه:

مطلقی است که خود را شناخته است.

۲۰. مطلقِ ناشناخته و مطلقِ خودشناخته
می‌توانیم دو سطح را تمایز دهیم:

مطلق به‌صورت فی‌نفسه
an sich / in itself / en soi

مطلق برای خود
für sich / for itself / pour soi

حرکت فلسفی:

فی‌نفسه

به:

برای خود

است.

و حقیقت نهایی:

فی‌نفسه و برای خود

است.

۲۱. درخودبودن
Ansichsein
Being-in-itself

Être-en-soi

چیزی است که هنوز:

خودآگاه

نشده است.

مثلاً طبیعت را می‌توان در این سطح فهمید.

۲۲. برای‌خودبودن
Fürsichsein
Being-for-itself

Être-pour-soi

مرحله‌ای است که در آن:

خود

با:

خود

رابطه پیدا می‌کند.

این سطح:

خودآگاهی

است.

۲۳. درخود و برای‌خود
An-und-für-sich
In-and-for-itself

En-et-pour-soi

حقیقت نهایی چیزی است که:

در خود

است،

و:

برای خود

نیز هست.

این یعنی:

هستی

و:

خودآگاهی

در یک وحدت عالی‌تر قرار گرفته‌اند.

۲۴. تفاوت هگل با شلینگ
تفاوت اصلی را می‌توان چنین بیان کرد:

شلینگ
مطلق:

هویت سوژه و ابژه

است.

هگل
مطلق:

فرایند تحقق هویت سوژه و ابژه از طریق تفاوت

است.

بنابراین:

شلینگ → هویت

هگل → هویتِ خودمتحرک

۲۵. فلسفهٔ هویت در برابر دیالکتیک
فلسفهٔ هویت می‌گوید:

A = B

در بنیاد مطلق.

اما دیالکتیک می‌پرسد:

این وحدت چگونه تحقق پیدا می‌کند؟

پاسخ:

از طریق تفاوت.

پس:

A

باید:

B

شود،

اما نه از طریق حذف A،

بلکه از طریق:

رفع

تفاوت.

۲۶. تفاوت به‌عنوان لحظهٔ مطلق
تفاوت دیگر:

خطای شناخت

نیست.

بلکه:

لحظهٔ ضروری مطلق

است.

این نکته یکی از مهم‌ترین نوآوری‌های هگل است.

مطلق بدون تفاوت:

تهی

است.

تفاوت بدون مطلق:

پراکنده

است.

حقیقت:

وحدت مطلق و تفاوت

است.

۲۷. نظام حقیقی
نظام حقیقی باید نشان دهد:

چرا

یک تعین به تعین دیگر می‌رسد.

برای مثال:

چرا:

طبیعت

به:

روح

می‌رسد؟

چرا:

روح

به:

خودآگاهی

می‌رسد؟

چرا:

خودآگاهی

به:

آزادی

می‌رسد؟

این «چرا» همان چیزی است که:

ضرورت دیالکتیکی

را تشکیل می‌دهد.

۲۸. ضعف شلینگ از دید هگل
هگل معتقد است که شلینگ:

نقطهٔ درست

را پیدا کرده است،

اما:

روش درست توضیح آن

را هنوز به‌طور کامل ارائه نکرده است.

شلینگ:

مطلق

را می‌بیند.

اما هگل می‌خواهد:

حرکت مطلق

را نشان دهد.

شلینگ:

وحدت

را می‌بیند.

هگل:

وحدتِ در حال شدن

را.

۲۹. فلسفه به‌عنوان نظام
برای هگل:

فلسفه

نباید مجموعه‌ای از:

نتایج

باشد.

باید:

نظام

باشد.

System
System

Système

نظام یعنی:

هر حقیقت از طریق رابطه‌اش با کل فهمیده شود.

بنابراین:

مطلق

بدون:

طبیعت

و:

روح

قابل فهم نیست.

و طبیعت و روح نیز بدون:

مطلق

قابل فهم نیستند.

۳۰. کل و حرکت
کل:

Ganzes

Whole

Totalité

یک شیء ثابت نیست.

کل:

فرایند

است.

این فرایند:

خودش را می‌سازد.

پس:

کل

در پایان:

نتیجهٔ حرکت خود

است.

۳۱. فلسفهٔ هگل و نقد شلینگ
بنابراین هگل در برابر شلینگ می‌گوید:

مطلق را نمی‌توان صرفاً:

شهود

کرد.

باید:

آن را مفهوم‌پردازی کرد.

۳۲. شهود
Anschauung
Intuition

Intuition

شلینگ اهمیت زیادی برای:

شهود فکری

قائل بود.

Intellektuelle Anschauung
Intellectual Intuition

Intuition intellectuelle

در شهود فکری، ذهن مستقیماً وحدت مطلق را درک می‌کند.

اما از نظر هگل، این کافی نیست.

زیرا باید توضیح داد:

چگونه

این وحدت:

در تفاوت

خود را نشان می‌دهد.

۳۳. مفهوم
Begriff
Concept

Concept

هگل در برابر شهود:

مفهوم

را قرار می‌دهد.

مفهوم چیزی نیست که صرفاً:

ذهن

بسازد.

مفهوم:

ساختار درونی خود واقعیت

است.

پس فلسفه باید حرکت مفهوم را دنبال کند.

۳۴. شهود و مفهوم
بنابراین:

شهود

وحدت را می‌بیند.

اما:

مفهوم

نشان می‌دهد که وحدت:

چگونه خود را تولید می‌کند.

پس:

شهود → دیدن مطلق

مفهوم → فهم حرکت مطلق

۳۵. چرا دیالکتیک ضروری است؟
اگر مطلق:

حرکت

است،

فلسفه نیز باید:

حرکت

داشته باشد.

اگر واقعیت:

دیالکتیکی

است،

تفکر نیز باید:

دیالکتیکی

باشد.

پس دیالکتیک:

روش خارجی

نیست.

بلکه:

ساختار خود واقعیت

است.

۳۶. نسبت نهایی هگل با فیشته
هگل از فیشته این ایده را می‌گیرد که:

خودآگاهی

فعال است.

اما با این ایده مخالف است که:

فعالیت خودآگاهی

در یک حرکت بی‌پایان باقی بماند.

هگل می‌خواهد:

آزادی

را به‌عنوان:

تحقق بالفعل

نشان دهد.

۳۷. نسبت نهایی هگل با شلینگ
هگل از شلینگ این ایده را می‌گیرد که:

سوژه و ابژه

در یک:

مطلق واحد

ریشه دارند.

اما با تصور:

مطلق بی‌تفاوت

مخالفت می‌کند.

برای هگل:

مطلق باید تفاوت را از درون خود تولید کند.

۳۸. سه مرحلهٔ بزرگ
بنابراین می‌توان تاریخ این تحول را چنین خلاصه کرد:

کانت
سوژه ↔ شیء فی‌نفسه

فیشته
من → جزمن

شلینگ
مطلق = سوژه و ابژه

هگل
مطلق → تفاوت → تضاد → رفع → خودشناسی مطلق

۳۹. نتیجهٔ بخش دهم
اکنون اختلاف هگل با دو فیلسوف پیشین روشن‌تر می‌شود.

فیشته:

تفاوت

را حفظ می‌کند،

اما نمی‌تواند به:

وحدت نهایی

برسد.

شلینگ:

وحدت

را به دست می‌آورد،

اما به نظر هگل نمی‌تواند:

تفاوت را به‌طور درونی و ضروری

توضیح دهد.

هگل می‌خواهد:

هر دو

را حفظ کند.

پس:

فیشته بدون مطلق کامل

و:

شلینگ بدون دیالکتیک کامل

است.

و فلسفهٔ هگل می‌خواهد:

مطلقِ دیالکتیکی

را ارائه کند.

فرمول نهایی بخش دهم
Fichte

فیشته

↓

Ich / I / Moi

من

↓

Nicht-Ich / Not-I / Non-moi

جزمن

↓

تقابل

Schelling

شلینگ

↓

Das Absolute / The Absolute / L'Absolu

مطلق

↓

Identität / Identity / Identité

هویت

↓

Subjekt = Objekt

سوژه = ابژه

Hegel

هگل

↓

Identität / هویت

↓

Differenz / تفاوت

↓

Widerspruch / تضاد

↓

Negation / نفی

↓

Aufhebung / رفع

↓

Selbstbewusstsein / خودآگاهی

↓

Freiheit / آزادی

↓

Das Absolute / مطلق

یک نکتهٔ بسیار مهم دربارهٔ جایگاه تاریخی این رساله
باید توجه داشت که این رساله، یعنی «تفاوت میان نظام‌های فلسفی فیشته و شلینگ» (Differenz des Fichteschen und Schellingschen Systems der Philosophie / Difference Between Fichte's and Schelling's Systems of Philosophy / Différence entre les systèmes philosophiques de Fichte et de Schelling)، متعلق به مرحلهٔ آغازین فلسفهٔ هگل است و نباید همهٔ مفاهیم آن را دقیقاً با صورت نهایی فلسفهٔ هگل در علم منطق یا پدیدارشناسی روح یکی گرفت.

در این مرحله، هگل هنوز به‌طور کامل به دستگاه نهایی خود نرسیده است. او هنوز به شلینگ بسیار نزدیک است و در بسیاری از نقاط، زبان مشترکی با فلسفهٔ هویت دارد. اما در همین متن، بذرهای تحول مهمی دیده می‌شود: مطلق دیگر نمی‌تواند صرفاً وحدت بی‌تفاوت باشد؛ تفاوت باید در خود مطلق جای داشته باشد و فلسفه باید بتواند این وحدت و تفاوت را به‌صورت یک نظام عقلانی توضیح دهد.

همین مسئله بعدها در پدیدارشناسی روح (Phänomenologie des Geistes / Phenomenology of Spirit / Phénoménologie de l'Esprit) به شکل کامل‌تری ظاهر می‌شود و سپس در علم منطق (Wissenschaft der Logik / Science of Logic / Science de la logique) به ساختار منطقی و مفهومی می‌رسد.

بنابراین بخش دهم را می‌توان نقطهٔ گذار اصلی از شلینگ جوان به هگل بالغ دانست.

در بخش یازدهم و پایانی، کل رساله را از ابتدا تا انتها جمع‌بندی می‌کنم و سپس با دقت نشان می‌دهم که چگونه هگل از فیشته عبور می‌کند، چگونه از شلینگ جدا می‌شود، چرا «مطلق» نقطهٔ اختلاف نهایی آن‌هاست، و چگونه این رساله مستقیماً به پروژهٔ بعدی هگل، یعنی پدیدارشناسی روح، راه می‌برد؛ همچنین تفاوت دقیق مطلق شلینگ و مطلق هگل، تفاوت شهود فکری شلینگ و مفهوم هگلی و معنای دقیق «شب همهٔ گاوها سیاه است» را در متن و زمینهٔ تاریخی آن جمع‌بندی خواهیم کرد.

بخش یازدهم و پایانی
جمع‌بندی کامل رسالهٔ «تفاوت میان نظام‌های فلسفی فیشته و شلینگ» و گذار از شلینگ به هگل
Differenz des Fichteschen und Schellingschen Systems der Philosophie
Difference Between Fichte's and Schelling's Systems of Philosophy

Différence entre les systèmes philosophiques de Fichte et de Schelling

اکنون به آخرین بخش می‌رسیم. در این قسمت، نه صرفاً مطالب پیشین را تکرار می‌کنیم، بلکه کل مسیر استدلال را یک‌بار دیگر به‌صورت سیستماتیک (systematisch / systematically / systématiquement) بازسازی می‌کنیم تا روشن شود که مسئلهٔ اصلی هگل در این رساله دقیقاً چیست و چرا این متن را باید یکی از مهم‌ترین نقاط گذار از ایده‌آلیسم آلمانی (Deutscher Idealismus / German Idealism / Idéalisme allemand) به فلسفهٔ مستقل هگل دانست.

۱. مسئلهٔ تاریخی رساله
هگل این رساله را در زمانی می‌نویسد که فلسفهٔ آلمانی تحت تأثیر انقلاب فلسفی کانت قرار گرفته است.

کانت مسئله را چنین مطرح کرده بود:

چگونه:

سوژه (Subjekt / Subject / Sujet)

می‌تواند:

ابژه (Objekt / Object / Objet)

را بشناسد؟

این پرسش، مسئلهٔ مرکزی فلسفهٔ پساکانتی شد.

۲. کانت و شکاف سوژه و ابژه
در فلسفهٔ کانت:

سوژهٔ استعلایی

شرط امکان تجربه است.

اما:

شیء فی‌نفسه (Ding an sich / Thing-in-itself / Chose en soi)

در بیرون از دسترس شناخت مستقیم باقی می‌ماند.

پس شکافی پدیدار می‌شود:

سوژه

↔

ابژهٔ فی‌نفسه

این شکاف، مسئله‌ای است که فیشته و شلینگ می‌کوشند از راه‌های متفاوت حل کنند.

۳. پاسخ فیشته
فیشته نقطهٔ آغاز را:

من (Ich / I / Moi)

قرار می‌دهد.

من:

خود را می‌نهد.

و در برابر خود:

جزمن (Nicht-Ich / Not-I / Non-moi)

را قرار می‌دهد.

ساختار:

Ich → Nicht-Ich

است.

اما مشکل این است که:

اگر من مطلق باشد،

جزمن چگونه می‌تواند واقعاً مستقل باشد؟

و اگر جزمن مستقل باشد،

من دیگر مطلق نیست.

۴. نتیجهٔ فلسفهٔ فیشته
فیشته تلاش می‌کند این تضاد را در فعالیت بی‌پایان من حل کند.

اما از نظر هگل، نتیجه این است که:

وحدت نهایی

هرگز به‌طور کامل تحقق پیدا نمی‌کند.

انسان همیشه باید:

بر محدودیت غلبه کند.

اما پس از هر غلبه:

محدودیت جدیدی

پدیدار می‌شود.

بنابراین:

آزادی

به یک:

وظیفهٔ بی‌پایان

تبدیل می‌شود.

۵. نقد هگل از فیشته
هگل معتقد است که این فلسفه هنوز در:

دوگانگی

باقی می‌ماند.

ساختار:

من / جزمن

هرگز به یک:

کل کامل

تبدیل نمی‌شود.

بنابراین فلسفهٔ فیشته:

تفاوت

را دارد،

اما:

وحدت نهایی

را ندارد.

۶. پاسخ شلینگ
شلینگ مسیر دیگری را انتخاب می‌کند.

او می‌گوید:

مشکل از آنجا ناشی می‌شود که ما:

سوژه

و:

ابژه

را از ابتدا دو چیز مستقل فرض کرده‌ایم.

در بنیاد:

سوژه و ابژه

از یک اصل واحد برخوردارند.

این اصل:

مطلق (das Absolute / the Absolute / l'Absolu)

است.

۷. فلسفهٔ هویت شلینگ
شلینگ می‌گوید:

مطلق

هویت:

سوژه و ابژه

است.

فرمول:

Subjekt = Objekt

Subject = Object

Sujet = Objet

این فرمول به معنای یکسانی تجربی نیست.

بلکه به این معناست که:

ذهن

و:

واقعیت

دو بنیاد مستقل ندارند.

۸. اهمیت این دستاورد
از نظر هگل، شلینگ کاری بزرگ انجام داده است.

او از دوگانگی:

ایده‌آلیسم / رئالیسم

عبور می‌کند.

دیگر لازم نیست بگوییم:

جهان

یا محصول ذهن است،

یا کاملاً مستقل از ذهن.

بلکه:

ذهن و جهان

دو وجه یک:

مطلق

هستند.

۹. طبیعت و روح
این وحدت در رابطهٔ:

طبیعت (Natur / Nature / Nature)

و:

روح (Geist / Spirit / Esprit)

ظاهر می‌شود.

طبیعت:

روح ناآگاه

است.

روح:

طبیعت خودآگاه

است.

پس:

طبیعت و روح

دو قلمرو کاملاً مستقل نیستند.

۱۰. اما مشکل شلینگ
هگل اکنون با مسئله‌ای تازه روبه‌رو می‌شود.

اگر:

مطلق

هویت کامل همه‌چیز باشد،

چگونه تفاوت‌ها را توضیح دهیم؟

چگونه توضیح دهیم:

چرا طبیعت طبیعت است؟

و:

چرا روح روح است؟

اگر همه‌چیز در مطلق کاملاً یکی باشد،

آنگاه:

تفاوت

به یک امر صرفاً ظاهری تبدیل می‌شود.

۱۱. «شب همهٔ گاوها سیاه است»
این همان معنای نقد مشهور هگل است:

شب که فرا می‌رسد، همهٔ گاوها سیاه‌اند.

این تعبیر به معنای آن است که اگر همهٔ تفاوت‌ها را در یک وحدت نامتمایز حل کنیم، دیگر نمی‌توانیم هیچ تفاوت واقعی را توضیح دهیم.

در چنین وضعیتی:

مطلق

به یک:

وحدت تهی

تبدیل می‌شود.

۱۲. نقد هگل به مطلق شلینگ
هگل نمی‌خواهد:

مطلق

را کنار بگذارد.

بلکه می‌خواهد آن را:

تعیین‌شده

کند.

مطلق باید بتواند:

خود را متعین کند.

یعنی:

تفاوت

باید از درون خود مطلق پدیدار شود.

۱۳. تفاوت
Differenz / Difference / Différence
تفاوت نباید چیزی باشد که:

از بیرون

به مطلق اضافه می‌شود.

اگر تفاوت بیرون از مطلق باشد،

آنگاه چیزی وجود دارد که:

مطلق نیست.

پس تفاوت باید:

لحظه‌ای درونی از مطلق

باشد.

۱۴. مطلق به‌عنوان خودحرکتی
مطلق:

یک چیز ثابت

نیست.

مطلق:

حرکت

است.

این حرکت:

خودحرکتی

است.

Selbstbewegung
Self-Movement

Auto-mouvement

مطلق خودش را:

تعیین

می‌کند.

و از طریق تعیین خود:

تفاوت

ایجاد می‌کند.

۱۵. از هویت به تفاوت
ساختار:

Identität

هویت

↓

Differenz

تفاوت

است.

اما این حرکت نباید به معنای نابودی هویت باشد.

بلکه:

هویت

خود را در:

تفاوت

آشکار می‌کند.

۱۶. از تفاوت به تضاد
تفاوت در مرحله‌ای عمیق‌تر به:

تقابل (Entgegensetzung / Opposition / Opposition)

و سپس:

تضاد (Widerspruch / Contradiction / Contradiction)

می‌رسد.

اکنون تفاوت دیگر صرفاً:

A ≠ B

نیست.

بلکه:

A

و:

B

در یک رابطهٔ متقابل قرار دارند.

۱۷. تضاد به‌عنوان موتور
تضاد باعث می‌شود یک تعین نتواند:

در همان شکل اولیه

باقی بماند.

هر تعین محدود:

حدود خود

را آشکار می‌کند.

و از طریق همین حدود:

فراتر رفتن از خود

را ضروری می‌سازد.

۱۸. نفی
Negation
Négation

نفی در اینجا:

نابودی

نیست.

نفی:

حرکت

است.

یک تعین از شکل محدود خود فراتر می‌رود.

اما حقیقت آن کاملاً نابود نمی‌شود.

بلکه:

حفظ

می‌شود.

۱۹. رفع
Aufhebung
Sublation

Relève

رفع سه معنا دارد:

نفی

حفظ

ارتقا

پس وقتی یک تعین رفع می‌شود:

هم:

لغو

می‌شود،

هم:

حفظ

می‌شود،

و هم:

به سطحی بالاتر منتقل

می‌شود.

۲۰. نتیجهٔ دیالکتیک
بنابراین:

هویت

↓

تفاوت

↓

تضاد

↓

نفی

↓

رفع

↓

وحدت غنی‌تر

است.

این وحدت جدید دیگر:

وحدت بی‌واسطه

نیست.

بلکه:

وحدت میانجی‌شده (vermittelte Einheit / mediated unity / unité médiatisée)

است.

۲۱. تفاوت بی‌واسطه و میانجی‌گری
در فلسفهٔ شلینگ:

مطلق

به‌صورت:

وحدت مستقیم

درک می‌شود.

در فلسفهٔ هگل:

وحدت

باید از مسیر:

تفاوت

و:

میانجی‌گری

بگذرد.

بنابراین:

وحدت حقیقی

وحدتی است که:

تفاوت را پشت سر گذاشته، اما آن را نابود نکرده است.

۲۲. مفهوم میانجی‌گری
Vermittlung
Mediation

Médiation

میانجی‌گری یعنی:

چیزی از طریق:

دیگری

به:

خود

بازمی‌گردد.

پس ساختار:

خود → دیگری → خود

است.

این ساختار، پایهٔ تفکر دیالکتیکی هگل است.

۲۳. مطلق و دیگری
مطلق برای اینکه:

خود را بشناسد

باید:

دیگری

را در خود ایجاد کند.

این دیگری می‌تواند:

طبیعت

باشد.

سپس:

روح

از دل طبیعت پدیدار می‌شود.

و روح به:

خودآگاهی

می‌رسد.

۲۴. خودآگاهی مطلق
Absolutes Selbstbewusstsein
Absolute Self-Consciousness

Conscience de soi absolue

مطلق زمانی به حقیقت کامل خود می‌رسد که:

خود را بشناسد.

اما این شناخت فقط از طریق:

دیگری

ممکن است.

پس:

خودآگاهی

نتیجهٔ:

تفاوت

است.

۲۵. انسان و مطلق
انسان به‌عنوان:

روح

در این فرایند نقش اساسی دارد.

انسان موجودی است که:

مطلق

در او به:

خودآگاهی

می‌رسد.

این به معنای آن نیست که هر فرد انسانی به‌طور ساده:

مطلق

است.

بلکه انسان:

محل تحقق خودآگاهی روح

است.

۲۶. آزادی
Freiheit
Freedom

Liberté

آزادی زمانی تحقق می‌یابد که:

خود

خود را:

تعیین

کند.

پس:

آزادی

همان:

خودتعیین‌گری (Selbstbestimmung / Self-Determination / Autodétermination)

است.

اما خودتعیین‌گری بدون:

شناخت ضرورت

ممکن نیست.

۲۷. آزادی و ضرورت
Freiheit und Notwendigkeit
Freedom and Necessity

Liberté et nécessité

ضرورت و آزادی در ابتدا:

متضاد

به نظر می‌رسند.

اما در سطح بالاتر:

ضرورت

شرط امکان:

آزادی

است.

زیرا آزادی واقعی نمی‌تواند به معنای:

نبودن هرگونه تعین

باشد.

آزادی یعنی:

خود، ضرورت خود را تعیین کند.

۲۸. فیشته و آزادی
در فیشته:

آزادی

به شکل:

وظیفهٔ بی‌پایان

ظاهر می‌شود.

سوژه دائماً باید بر محدودیت غلبه کند.

اما این غلبه:

هیچ‌گاه پایان نمی‌یابد.

۲۹. هگل و آزادی
در هگل:

آزادی

باید:

واقعیت بالفعل

داشته باشد.

آزادی نباید صرفاً:

چیزی برای آینده

باشد.

آزادی باید در:

نظام

تحقق یابد.

۳۰. طبیعت و روح
در شلینگ:

طبیعت

و:

روح

دو وجه مطلق‌اند.

در هگل:

طبیعت

و:

روح

لحظات یک حرکت دیالکتیکی‌اند.

بنابراین:

طبیعت → روح

فقط تغییر شکل یک چیز ثابت نیست.

بلکه:

حرکت از بی‌واسطگی به خودآگاهی

است.

۳۱. تفاوت بنیادی هگل و شلینگ
می‌توان این تفاوت را چنین بیان کرد:

شلینگ
مطلق

↓

هویت

↓

تفاوت به‌عنوان ظهور

هگل
مطلق

↓

هویت

↓

تفاوت

↓

تضاد

↓

رفع

↓

خودآگاهی

↓

بازگشت به خود

۳۲. شهود فکری شلینگ
شلینگ برای شناخت مطلق به:

شهود فکری (intellektuelle Anschauung / intellectual intuition / intuition intellectuelle)

اهمیت می‌دهد.

در این شهود:

وحدت مطلق

مستقیماً درک می‌شود.

اما از نظر هگل:

دیدن وحدت

کافی نیست.

باید:

ضرورت درونی وحدت

را توضیح داد.

۳۳. مفهوم هگلی
Begriff
Concept

Concept

مفهوم باید نشان دهد:

چگونه وحدت به تفاوت می‌رسد

و:

چگونه تفاوت به وحدت بازمی‌گردد.

بنابراین:

مفهوم

حرکت:

مطلق

است.

۳۴. فلسفه به‌عنوان نظام
برای هگل:

فلسفه

نباید مجموعه‌ای از:

بینش‌های پراکنده

باشد.

فلسفه باید:

نظام

باشد.

نظام یعنی:

هر مفهوم:

جایگاه ضروری

خود را در کل داشته باشد.

۳۵. تفاوت میان دانستن و فهمیدن
ممکن است کسی بداند:

مطلق وحدت سوژه و ابژه است.

اما هنوز آن را:

نفهمیده باشد.

فهمیدن یعنی نشان دادن:

چرا

و:

چگونه

سوژه و ابژه در این وحدت قرار دارند.

این «چرا» همان:

حرکت مفهومی

است.

۳۶. نتیجهٔ نهایی رساله
اکنون می‌توان کل رساله را در یک مسیر واحد بازسازی کرد:

کانت

↓

شکاف سوژه و ابژه

↓

فیشته

↓

من و جزمن

↓

تقابل

↓

وظیفهٔ بی‌پایان

↓

شلینگ

↓

مطلق

↓

هویت سوژه و ابژه

↓

وحدت طبیعت و روح

↓

مسئلهٔ تفاوت

↓

هگل

↓

هویت در تفاوت

↓

تضاد

↓

نفی

↓

رفع

↓

وحدت میانجی‌شده

↓

خودآگاهی

↓

آزادی

↓

مطلق

۳۷. فرمول نهایی فیشته
Ich

من

در برابر:

Nicht-Ich

جزمن

قرار می‌گیرد.

مشکل:

دوگانگی

۳۸. فرمول نهایی شلینگ
Das Absolute

مطلق

=

Subjekt + Objekt

سوژه + ابژه

مشکل:

تفاوت چگونه از درون وحدت مطلق پدید می‌آید؟

۳۹. فرمول نهایی هگل
Identität

هویت

↓

Differenz

تفاوت

↓

Widerspruch

تضاد

↓

Negation

نفی

↓

Aufhebung

رفع

↓

Vermittlung

میانجی‌گری

↓

Selbstbewusstsein

خودآگاهی

↓

Freiheit

آزادی

↓

Absolutes Wissen

دانش مطلق

۴۰. نسبت این رساله با «پدیدارشناسی روح»
Phänomenologie des Geistes
Phenomenology of Spirit

Phénoménologie de l'Esprit

یکی از مهم‌ترین نتایج این رساله این است که مسئله‌ای که در اینجا هنوز به شکل نسبتاً فشرده مطرح شده، بعدها در پدیدارشناسی روح به‌طور گسترده بسط می‌یابد.

در رسالهٔ نخستین:

مطلق

مسئلهٔ مرکزی است.

اما در پدیدارشناسی روح، هگل نشان می‌دهد که:

آگاهی

چگونه از شکل‌های ابتدایی شناخت به:

خودآگاهی

و سپس:

عقل

و:

روح

می‌رسد.

پس آنچه در این رساله بیشتر:

مسئلهٔ نظام فلسفی

است،

در پدیدارشناسی روح به:

تاریخ تجربی حرکت آگاهی

تبدیل می‌شود.

۴۱. تفاوت رساله با «علم منطق»
Wissenschaft der Logik
Science of Logic

Science de la logique

در علم منطق، هگل حرکت را در سطح:

مقولات ناب

بررسی می‌کند.

در آنجا دیگر بحث اصلی:

من و جزمن

نیست.

بلکه حرکت مفاهیمی مانند:

هستی (Sein / Being / Être)

نیستی (Nichts / Nothing / Néant)

شدن (Werden / Becoming / Devenir)

و سپس:

تعین

مقدار

ماهیت

و:

مفهوم

است.

اما ریشهٔ این پروژه را می‌توان در همین تلاش اولیه برای فهم:

وحدت هویت و تفاوت

مشاهده کرد.

۴۲. تحول هگل
می‌توان مسیر تحول فکری هگل را به‌صورت زیر دید:

مرحلهٔ اول
تلاش برای یافتن:

مطلق

مرحلهٔ دوم
نزدیکی به:

شلینگ

و:

فلسفهٔ هویت

مرحلهٔ سوم
کشف مسئلهٔ:

تفاوت

مرحلهٔ چهارم
تبدیل تفاوت به:

حرکت دیالکتیکی

مرحلهٔ پنجم
تبدیل مطلق به:

کل فرایند

مرحلهٔ ششم
رسیدن به:

نظام فلسفی مستقل هگل

۴۳. نقطهٔ جدایی واقعی هگل از شلینگ
جدایی واقعی هگل از شلینگ را نباید صرفاً در این جمله خلاصه کرد که:

هگل با شلینگ مخالف بود.

بلکه باید گفت:

هگل پروژهٔ شلینگ را از درون آن ادامه می‌دهد.

شلینگ مسئله را به‌درستی مطرح می‌کند:

چگونه می‌توان بر دوگانگی سوژه و ابژه غلبه کرد؟

پاسخ او:

از طریق مطلق.

هگل می‌پرسد:

مطلق چگونه می‌تواند خودش را توضیح دهد؟

پاسخ هگل:

از طریق حرکت دیالکتیکی.

پس:

شلینگ مسئلهٔ وحدت را مطرح می‌کند.

هگل مسئلهٔ خودتوضیحی وحدت را.

۴۴. تفاوت مطلق شلینگ و مطلق هگل
مطلق شلینگ
Identität

هویت

↓

وحدت

↓

سوژه و ابژه

مطلق هگل
Identität

هویت

↓

Differenz

تفاوت

↓

Widerspruch

تضاد

↓

Aufhebung

رفع

↓

Selbstbewusstsein

خودآگاهی

↓

Absolute Wissen

دانش مطلق

بنابراین:

مطلق شلینگ بیشتر «وحدت» است.

مطلق هگل «وحدتی است که خود را از طریق تفاوت و حرکت می‌سازد».

۴۵. اهمیت فلسفی «شب همهٔ گاوها سیاه است»
این عبارت را باید با دقت فهمید.

هگل نمی‌گوید:

وحدت مطلق اشتباه است.

بلکه می‌گوید:

وحدتی که هیچ تفاوت معینی در آن باقی نمی‌ماند، از نظر فلسفی محتوای کافی ندارد.

اگر بگوییم:

همه‌چیز یکی است

اما نتوانیم توضیح دهیم:

چرا چیزها متفاوت‌اند

آنگاه فلسفه چیزی دربارهٔ ساختار واقعی جهان نگفته است.

بنابراین:

وحدت حقیقی

باید:

وحدت تفاوت‌ها

باشد.

۴۶. اصل بنیادین فلسفهٔ هگل
می‌توان کل فلسفهٔ هگل را در یک اصل بسیار فشرده خلاصه کرد:

حقیقت، کل است.

Das Wahre ist das Ganze
The True is the Whole

Le vrai est le tout

اما «کل» یک مجموعهٔ ثابت نیست.

کل:

فرایند

است.

پس:

حقیقت، کلِ در حال شدن و خودتحقق‌یافتن است.

۴۷. کل و نتیجه
این نکته اهمیت بسیار زیادی دارد.

هگل نمی‌گوید:

کل

از ابتدا آماده است.

بلکه:

کل

در پایان:

خود را به‌عنوان کل

تحقق می‌دهد.

پس:

آغاز

و:

نتیجه

به یکدیگر مرتبط‌اند.

نتیجه:

حقیقت آغاز

را آشکار می‌کند.

۴۸. مهم‌ترین تفاوت هگل با شلینگ در یک جمله
اگر بخواهیم تمام اختلاف را در یک جمله خلاصه کنیم:

شلینگ می‌گوید حقیقت در وحدت مطلق سوژه و ابژه است؛ هگل می‌گوید حقیقت تنها زمانی واقعاً فهمیده می‌شود که نشان دهیم این وحدت چگونه از طریق تفاوت، تضاد و رفع، خود را به‌عنوان یک کل متحرک و خودآگاه تحقق می‌بخشد.

۴۹. جمع‌بندی نهایی کل رساله
مسیر کامل رساله چنین است:

کانت

Kant

↓

شکاف:

سوژه / ابژه

↓

فیشته

Fichte

↓

من / جزمن

Ich / Nicht-Ich

↓

دوگانگی

↓

وظیفهٔ بی‌پایان

↓

شلینگ

Schelling

↓

مطلق

Das Absolute

↓

هویت:

سوژه = ابژه

↓

وحدت:

طبیعت = روح

↓

مشکل:

تفاوت

↓

هگل

Hegel

↓

هویت و تفاوت

↓

تضاد

↓

نفی

↓

رفع

↓

میانجی‌گری

↓

خودآگاهی

↓

آزادی

↓

دانش مطلق

۵۰. جایگاه نهایی رساله در تاریخ فلسفه
این رساله از این جهت اهمیت تاریخی دارد که در آن می‌توان لحظه‌ای را مشاهده کرد که هگل هنوز:

همراه شلینگ

است،

اما در حال تبدیل شدن به:

هگل مستقل

است.

هگل هنوز زبان مشترک بسیاری با شلینگ دارد:

مطلق

هویت

سوژه و ابژه

طبیعت و روح

اما در درون همین مفاهیم، مسئله‌ای را وارد می‌کند که سرانجام او را از شلینگ جدا خواهد کرد:

تفاوت

و:

حرکت

بنابراین می‌توان گفت:

شلینگ به هگل امکان داد مسئلهٔ وحدت را ببیند؛ هگل سپس کوشید نشان دهد که وحدت بدون تفاوت، وحدت حقیقی نیست و تفاوت بدون وحدت، حقیقتی پراکنده و بی‌بنیاد خواهد بود.

از این منظر، «تفاوت میان نظام‌های فلسفی فیشته و شلینگ» را می‌توان نخستین صورت مهم پروژه‌ای دانست که هگل بعدها در آثار بزرگ خود به کمال می‌رساند: پروژهٔ یافتن فلسفه‌ای که در آن هویت و تفاوت، وحدت و کثرت، سوژه و ابژه، طبیعت و روح، آزادی و ضرورت، متناهی و نامتناهی نه به‌عنوان دو قلمرو جدا، بلکه به‌عنوان لحظات ضروری یک کل دیالکتیکی فهمیده شوند.

و دقیقاً در همین نقطه است که هگل از شلینگ جدا می‌شود: شلینگ مطلق را به‌عنوان وحدت می‌بیند؛ هگل مطلق را به‌عنوان وحدتی که باید از مسیر تفاوت، نفی، تضاد، میانجی‌گری و بازگشت به خود، خودش را تولید و آشکار کند.

نقشهٔ نهایی کل شرح
بخش ۱: زمینهٔ تاریخی و مسئلهٔ فلسفهٔ پساکانتی
بخش ۲: فلسفهٔ فیشته و ساختار من/جزمن
بخش ۳: نقد هگل از ایده‌آلیسم فیشته
بخش ۴: فلسفهٔ طبیعت و فلسفهٔ هویت شلینگ
بخش ۵: مطلق و وحدت سوژه و ابژه
بخش ۶: گذار از فیشته به شلینگ و مسئلهٔ نظام
بخش ۷: فلسفهٔ هویت و مسئلهٔ هویت و تفاوت
بخش ۸: سوژه و ابژه، طبیعت و روح، واقعیت و ایده
بخش ۹: عقل، فاهمه، تأمل و دیالکتیک
بخش ۱۰: نقد نهایی هگل از فیشته و شلینگ
بخش ۱۱: جمع‌بندی و گذار از شلینگ به هگل

بنابراین، با پایان این بخش، شرح ساختاری و مفهومی این رساله به پایان رسید. مهم‌ترین نتیجهٔ کل این مسیر این است که هگل از همان آغاز فلسفهٔ مستقل خود با مسئله‌ای مواجه است که تمام فلسفهٔ بعدی او را شکل می‌دهد: چگونه می‌توان وحدتی را تصور کرد که تفاوت را نابود نکند، و تفاوتی را فهمید که وحدت را از بین نبرد؟ پاسخ نهایی او به این مسئله، مفهوم دیالکتیک (Dialektik / Dialectic / Dialectique) و در نهایت مطلق به‌مثابهٔ کلِ خودمتحرک و خودآگاه است.

تفاوت میان نظام‌های فلسفی فیشته و شلینگ (نهم)
Differenz des Fichteschen und Schellingschen Systems der Philosophie
The Difference Between Fichte's and Schelling's System of Philosophy

La différence entre les systèmes philosophiques de Fichte et de Schelling

گئورگ ویلهلم فریدریش هگل (Georg Wilhelm Friedrich Hegel)

سال انتشار: ۱۸۰۱

بخش نهم
عقل، فاهمه، تأمل و دیالکتیک
Vernunft, Verstand, Reflexion und Dialektik
Reason, Understanding, Reflection and Dialectic

Raison, entendement, réflexion et dialectique

اکنون به یکی از مهم‌ترین بخش‌های استدلال هگل می‌رسیم. در اینجا مسئله دیگر صرفاً این نیست که مطلق چیست یا نسبت فیشته و شلینگ با یکدیگر چگونه است؛ بلکه مسئله این است که فلسفه چگونه باید مطلق را بشناسد.

هگل در اینجا میان سه شیوهٔ اساسی تفکر تمایز می‌گذارد:

فاهمه (Verstand / Understanding / Entendement)

تأمل (Reflexion / Reflection / Réflexion)

عقل (Vernunft / Reason / Raison)

این سه مفهوم را باید بسیار دقیق از یکدیگر جدا کرد، زیرا بخش مهمی از اختلاف هگل با فلسفهٔ پیشین از همین‌جا ناشی می‌شود.

۱. فاهمه
Verstand
Understanding

Entendement

فاهمه نخستین قدرت ضروری تفکر است.

فاهمه برای شناخت، میان چیزها:

تمایز

ایجاد می‌کند.

مثلاً:

سوژه ≠ ابژه

طبیعت ≠ روح

متناهی ≠ نامتناهی

آزادی ≠ ضرورت

فاهمه می‌گوید:

برای اینکه چیزی را بشناسیم، باید آن را از چیزهای دیگر متمایز کنیم.

این کار کاملاً ضروری است.

بدون تمایز:

هیچ شناخت معینی

ممکن نیست.

۲. ضرورت فاهمه
هگل فاهمه را صرفاً نفی نمی‌کند.

این نکته بسیار مهم است.

هگل نمی‌گوید:

فاهمه اشتباه است.

بلکه می‌گوید:

فاهمه ضروری است، اما اگر خود را مطلق کند، به خطا می‌رود.

فاهمه باید:

تفاوت

را ایجاد کند.

اما نباید تصور کند که تفاوت‌های ایجادشده:

مطلق و نهایی

هستند.

۳. انتزاع
Abstraktion
Abstraction

Abstraction

فاهمه معمولاً از طریق:

انتزاع

کار می‌کند.

انتزاع یعنی یک تعین را از روابطش جدا کنیم و آن را به‌صورت مستقل در نظر بگیریم.

مثلاً:

سوژه

را جدا از:

ابژه

در نظر بگیریم.

یا:

آزادی

را جدا از:

ضرورت

تصور کنیم.

در این حالت، یک مفهوم روشن و مشخص به دست می‌آید.

اما این وضوح ممکن است به قیمت:

از دست رفتن رابطه

به دست آمده باشد.

۴. مشکل انتزاع
مشکل از جایی آغاز می‌شود که انتزاع را با:

واقعیت کامل

اشتباه بگیریم.

مثلاً:

سوژه

را کاملاً مستقل از:

ابژه

فرض کنیم.

آنگاه دیگر نمی‌توانیم توضیح دهیم که سوژه چگونه ابژه را می‌شناسد.

یا اگر:

آزادی

را کاملاً جدا از:

ضرورت

در نظر بگیریم، نمی‌توانیم بفهمیم آزادی چگونه در جهان واقعی تحقق می‌یابد.

پس:

انتزاع

یک لحظهٔ ضروری تفکر است،

اما:

آخرین مرحلهٔ تفکر

نیست.

۵. تأمل
Reflexion
Reflection

Réflexion

تأمل یک گام فراتر می‌رود.

تأمل متوجه می‌شود که هر تعین در رابطه با تعین‌های دیگر قرار دارد.

برای مثال:

سوژه

بدون:

ابژه

قابل فهم نیست.

متناهی

بدون:

نامتناهی

معنای کامل ندارد.

آزادی

بدون:

ضرورت

قابل تعیین نیست.

تأمل بنابراین:

رابطه

را کشف می‌کند.

۶. اما تأمل هنوز کافی نیست
با وجود این، تأمل هنوز می‌تواند در دوگانگی باقی بماند.

ممکن است بگوید:

سوژه و ابژه به یکدیگر وابسته‌اند.

اما همچنان:

سوژه

و:

ابژه

را دو چیز جداگانه در نظر بگیرد.

در این صورت:

رابطه

شناخته شده است،

اما:

وحدت بنیادی رابطه

هنوز آشکار نشده است.

اینجاست که:

عقل

وارد می‌شود.

۷. عقل
Vernunft
Reason

Raison

عقل از نظر هگل توانایی فهم:

وحدت درون تفاوت

است.

عقل تفاوت را حذف نمی‌کند.

بلکه نشان می‌دهد که:

تفاوت‌ها چگونه در یک کل واحد قرار دارند.

اگر فاهمه می‌گوید:

A ≠ B

و تأمل می‌گوید:

A با B رابطه دارد

عقل می‌پرسد:

چگونه A و B در یک ساختار واحد، هم متفاوت‌اند و هم به یکدیگر تعلق دارند؟

۸. عقل و مطلق
عقل همان توانایی‌ای است که می‌تواند:

مطلق

را دریابد.

اما مطلق را نمی‌توان مانند یک شیء شناخت.

مطلق باید در:

حرکت مفهومی خود

شناخته شود.

پس عقل باید نشان دهد که چگونه:

وحدت

به:

تفاوت

می‌رسد،

و چگونه:

تفاوت

به:

وحدت

بازمی‌گردد.

۹. تفاوت فاهمه و عقل
می‌توانیم تفاوت را چنین خلاصه کنیم:

فاهمه
Verstand

تفاوت‌ها را جدا می‌کند.

تأمل
Reflexion

رابطهٔ تفاوت‌ها را می‌بیند.

عقل
Vernunft

وحدت درونی تفاوت‌ها را درک می‌کند.

بنابراین:

فاهمه: جدایی

↓

تأمل: رابطه

↓

عقل: وحدت در تفاوت

۱۰. تضاد
Widerspruch
Contradiction

Contradiction

برای هگل، تضاد یک خطای صرفاً منطقی نیست.

تضاد:

ساختار درونی واقعیت

است.

هر تعین محدود، وقتی به‌طور کامل بررسی شود، نشان می‌دهد که به چیزی دیگر وابسته است.

مثلاً:

متناهی

به دلیل محدود بودن، به:

نامتناهی

ارجاع می‌دهد.

اما نامتناهی نیز اگر صرفاً در برابر متناهی قرار گیرد، دوباره به یک تعین محدود تبدیل می‌شود.

پس تضاد درون خود مفهوم وجود دارد.

۱۱. تضاد به‌عنوان حرکت
تضاد چیزی نیست که باید صرفاً از آن اجتناب کرد.

تضاد:

موتور حرکت مفهوم

است.

چیزی که هیچ تضادی در خود ندارد، نمی‌تواند از خود فراتر رود.

بنابراین:

تضاد

باعث می‌شود یک تعین:

خود را نفی کند

و به:

تعین جدید

برسد.

۱۲. نفی
Negation
Negation

Négation

نفی یعنی یک تعین دیگر نمی‌تواند به همان شکل اولیه باقی بماند.

اما نفی در فلسفهٔ هگل:

نابودی مطلق

نیست.

وقتی چیزی نفی می‌شود، حقیقت آن به‌طور کامل از میان نمی‌رود.

بلکه در یک شکل بالاتر:

حفظ

می‌شود.

اینجا مفهوم:

رفع

ظاهر می‌شود.

۱۳. رفع
Aufhebung
Sublation

Relève

واژهٔ آلمانی:

Aufhebung

یکی از دشوارترین اصطلاحات فلسفهٔ هگل است.

زیرا هم‌زمان سه معنای مهم دارد:

لغو کردن

حفظ کردن

به سطح بالاتر بردن

بنابراین وقتی یک تعین:

رفع

می‌شود، هم:

نفی

می‌شود،

هم:

حفظ

می‌شود،

و هم:

در سطحی بالاتر قرار می‌گیرد.

۱۴. مثال سادهٔ رفع
فرض کنیم:

A

با:

B

در تضاد است.

حرکت دیالکتیکی چنین نیست که:

A

کاملاً نابود شود.

بلکه:

A

و:

B

در یک وحدت جدید:

C

رفع می‌شوند.

پس:

A + B → C

اما C صرفاً ترکیب مکانیکی A و B نیست.

بلکه یک:

تعین جدید

است که حقیقت هر دو را در سطحی بالاتر حفظ می‌کند.

۱۵. نفی معین
Bestimmte Negation
Determinate Negation

Négation déterminée

هگل میان:

نفی ساده

و:

نفی معین

تمایز می‌گذارد.

نفی ساده می‌گوید:

این نیست.

اما نفی معین می‌گوید:

این تعین خاص نفی می‌شود و از دل این نفی، تعین دیگری پدیدار می‌شود.

پس:

نفی

همواره:

مولد

است.

۱۶. نفی نفی
Negation der Negation
Negation of Negation

Négation de la négation

حرکت دیالکتیکی در نهایت به:

نفی نفی

می‌رسد.

اما نفی نفی به معنای بازگشت ساده به نقطهٔ اول نیست.

اگر:

A

نفی شود و:

B

پدید آید،

نفی B به معنای بازگشت به A نیست.

بلکه نتیجه:

C

است.

بنابراین:

A → B → C

و:

C

از A غنی‌تر است.

۱۷. وحدت عالی‌تر
نتیجهٔ دیالکتیک:

بازگشت به آغاز

نیست.

بلکه:

بازگشت به آغاز در سطحی بالاتر

است.

بنابراین:

وحدت دوم

همان:

وحدت اول

نیست.

وحدت دوم:

وحدتی میانجی‌شده

است.

۱۸. وحدت بی‌واسطه و وحدت میانجی‌شده
وحدت بی‌واسطه
unmittelbare Einheit

Immediate Unity

Unité immédiate

وحدتی است که هنوز از تفاوت عبور نکرده است.

وحدت میانجی‌شده
vermittelte Einheit

Mediated Unity

Unité médiatisée

وحدتی است که:

تفاوت

را در خود گذرانده است.

از نظر هگل، وحدت حقیقی:

وحدت میانجی‌شده

است.

۱۹. مطلق به‌عنوان وحدت میانجی‌شده
اکنون مفهوم مطلق روشن‌تر می‌شود.

مطلق:

هویت ساده

نیست.

بلکه:

هویتی است که از تفاوت عبور کرده است.

فرمول:

هویت

↓

تفاوت

↓

تضاد

↓

نفی

↓

رفع

↓

وحدت جدید

این همان:

مطلق

است.

۲۰. هویت هویت و تفاوت
اکنون می‌توانیم عبارت مشهور:

Identität der Identität und der Differenz

را دقیق‌تر بفهمیم.

Identity of Identity and Difference

Identité de l'identité et de la différence

این عبارت نمی‌گوید:

هویت = تفاوت

بلکه می‌گوید:

هویت

و:

تفاوت

در یک وحدت عالی‌تر قرار دارند.

پس:

مطلق

عبارت است از:

وحدت هویت و تفاوت

اما این وحدت:

ایستا

نیست.

بلکه:

حرکت

است.

۲۱. دیالکتیک
Dialektik
Dialectic

Dialectique

دیالکتیک در این معنا:

روش بیرونی

نیست.

یعنی فیلسوف از بیرون به مفاهیم نمی‌گوید:

اکنون مرحلهٔ اول، سپس مرحلهٔ دوم، سپس مرحلهٔ سوم.

بلکه حرکت از:

درون خود مفهوم

پدیدار می‌شود.

هر مفهوم به دلیل محدودیت درونی خود:

از خودش فراتر می‌رود.

۲۲. خودحرکتی مفهوم
Selbstbewegung des Begriffs
Self-Movement of the Concept

Auto-mouvement du concept

مفهوم:

Begriff

نباید مانند یک برچسب ذهنی فهمیده شود.

مفهوم در فلسفهٔ هگل:

زنده

است.

مفهوم درون خود:

تفاوت

و:

حرکت

دارد.

بنابراین مفهوم:

خودش را تعیین می‌کند.

۲۳. مفهوم و مطلق
مطلق تنها زمانی واقعاً مطلق است که:

خود را بشناسد.

اما شناخت خود نیازمند:

دیگری

است.

پس مطلق:

خود

را در:

دیگری

قرار می‌دهد.

سپس در دیگری:

خود را بازمی‌شناسد.

ساختار:

خود → دیگری → بازگشت به خود

ساختار بنیادین دیالکتیک است.

۲۴. فلسفهٔ هویت و دیالکتیک
در فلسفهٔ شلینگ:

مطلق

به‌عنوان:

هویت

نقطهٔ آغاز است.

در هگل:

مطلق

باید:

خود را در تفاوت متعین کند.

بنابراین:

شلینگ
هویت → تفاوت

تفاوت به‌عنوان ظهور مطلق.

هگل
هویت → تفاوت → تضاد → رفع → هویت غنی‌تر

تفاوت به‌عنوان لحظهٔ ضروری خودحرکتی مطلق.

۲۵. تفاوت با فیشته
فیشته با:

من

آغاز می‌کند.

من

در برابر:

جزمن

قرار می‌گیرد.

اما این تقابل در یک حرکت:

بی‌پایان

ادامه پیدا می‌کند.

در نتیجه:

وحدت کامل

هرگز به‌طور نهایی تحقق نمی‌یابد.

از نظر هگل، این ساختار نمونه‌ای از:

نامتناهی بد

است.

۲۶. نامتناهی بد
Schlechte Unendlichkeit
Bad Infinity

Mauvaise infinité

ساختار:

A → B → A → B → ...

است.

هر بار که یک تضاد رفع می‌شود، تضاد جدیدی پدیدار می‌شود.

اما هیچ‌گاه:

کل

به دست نمی‌آید.

این همان ساختاری است که در آن:

نامتناهی

همیشه در آینده قرار دارد.

۲۷. نامتناهی حقیقی
Wahre Unendlichkeit
True Infinity

Véritable infinité

نامتناهی حقیقی:

بی‌نهایت بودن تعداد مراحل

نیست.

بلکه:

کل

باید در خود:

فرایند

را شامل کند.

یعنی:

نامتناهی

همان:

وحدت متناهی و نامتناهی

است.

۲۸. عقل و نامتناهی حقیقی
عقل می‌تواند بفهمد که:

متناهی

و:

نامتناهی

دو قلمرو مستقل نیستند.

متناهی در خود:

نفی خود

را دارد.

و نامتناهی حقیقی:

این حرکت خودنفی

را در خود شامل می‌شود.

بنابراین:

نامتناهی

در بیرون از:

متناهی

نیست.

بلکه:

درون حرکت متناهی

خود را آشکار می‌کند.

۲۹. نقش تأمل
تأمل در اینجا نقش واسطه دارد.

تأمل ابتدا:

تفاوت

را ایجاد می‌کند.

سپس نشان می‌دهد که هر تفاوت:

به دیگری

وابسته است.

اما اگر تأمل در این مرحله متوقف شود، به:

دوگانگی

می‌رسد.

عقل باید این دوگانگی را:

رفع

کند.

۳۰. عقل به‌عنوان وحدت‌بخش
عقل:

Vernunft

در این معنا قدرتی نیست که همه‌چیز را به یکسانی تبدیل کند.

بلکه عقل:

وحدت تفاوت‌ها

را می‌سازد.

پس:

عقل ≠ حذف تفاوت

بلکه:

عقل = فهم تفاوت درون وحدت

است.

۳۱. نظام
System
System

Système

از اینجا معنای:

نظام فلسفی

روشن می‌شود.

یک نظام واقعی باید نشان دهد که:

هر مفهوم

چگونه از مفهوم دیگر پدیدار می‌شود.

پس:

مفهوم‌ها

در کنار هم قرار نگرفته‌اند.

بلکه:

یکدیگر را تولید می‌کنند.

۳۲. ضرورت نظام
نظام باید:

ضروری

باشد.

یعنی فیلسوف نباید صرفاً بگوید:

من تصمیم گرفتم بعد از طبیعت دربارهٔ روح صحبت کنم.

بلکه باید نشان دهد:

چرا طبیعت، بر اساس ضرورت درونی خود، به روح منتهی می‌شود.

و سپس:

چرا روح، در مسیر تحقق خود، به خودآگاهی و آزادی می‌رسد.

این همان چیزی است که هگل از:

حرکت ضروری مفهوم

می‌خواهد.

۳۳. فلسفه و بازسازی واقعیت
فلسفه نباید واقعیت را به مجموعه‌ای از:

داده‌های پراکنده

تبدیل کند.

فلسفه باید نشان دهد که:

واقعیت یک کل عقلانی

است.

اما این کل فقط زمانی قابل فهم است که:

حرکت درونی آن

بازسازی شود.

۳۴. مطلق و خودشناسی
در اینجا به یک اصل اساسی می‌رسیم:

مطلق باید خود را بشناسد.

اما این شناخت نمی‌تواند بدون:

تفاوت

رخ دهد.

پس مطلق:

خود

را در:

دیگری

قرار می‌دهد.

و سپس:

در دیگری به خود بازمی‌گردد.

این بازگشت همان:

خودشناسی مطلق

است.

۳۵. انسان و مطلق
انسان در این ساختار صرفاً یک موجود محدود نیست.

انسان به‌عنوان:

روح

جایی است که مطلق می‌تواند:

خود را بشناسد.

بنابراین:

خودآگاهی انسانی

لحظه‌ای از:

خودآگاهی مطلق

است.

اما این به معنای آن نیست که فرد انسانی به‌طور ساده:

خودِ مطلق

است.

بلکه انسان:

محل تحقق خودآگاهی مطلق

است.

۳۶. فلسفه به‌عنوان خودشناسی مطلق
فلسفه در بالاترین سطح:

خودشناسی مطلق

است.

اما این خودشناسی:

مستقیم

نیست.

بلکه از طریق:

طبیعت

تاریخ

روح

فرهنگ

خودآگاهی

و:

فلسفه

تحقق می‌یابد.

۳۷. نتیجهٔ بخش نهم
اکنون می‌توانیم ساختار این بخش را چنین خلاصه کنیم:

فاهمه (Verstand / Understanding / Entendement)

↓

تمایزگذاری

↓

تأمل (Reflexion / Reflection / Réflexion)

↓

کشف رابطه

↓

تضاد (Widerspruch / Contradiction / Contradiction)

↓

نفی

↓

رفع (Aufhebung / Sublation / Relève)

↓

وحدت میانجی‌شده

↓

عقل (Vernunft / Reason / Raison)

↓

وحدت هویت و تفاوت

↓

مطلق (das Absolute / the Absolute / l'Absolu)

۳۸. جایگاه این بخش در کل رساله
اکنون روشن‌تر می‌شود که چرا هگل نمی‌تواند صرفاً با گفتن:

«مطلق هویت سوژه و ابژه است»

کار را تمام‌شده بداند.

زیرا باید توضیح دهد:

این هویت چگونه تفاوت پیدا می‌کند؟

چگونه:

سوژه

و:

ابژه

پدیدار می‌شوند؟

چگونه:

طبیعت

و:

روح

از یکدیگر متمایز می‌شوند؟

چگونه:

تفاوت

به:

تقابل

و:

تضاد

می‌رسد؟

و چگونه این تضاد:

رفع

می‌شود؟

پس:

مطلق

برای هگل نه فقط:

نتیجه

و نه فقط:

آغاز

است.

مطلق:

کل حرکت

است.

فرمول نهایی بخش نهم
Identität

هویت

↓

Differenz

تفاوت

↓

Entgegensetzung

تقابل

↓

Widerspruch

تضاد

↓

Negation

نفی

↓

Aufhebung

رفع

↓

Vermittelte Einheit

وحدت میانجی‌شده

↓

Identität der Identität und der Differenz

هویت هویت و تفاوت

↓

Das Absolute

مطلق

در بخش دهم، وارد مرحلهٔ نهایی نقد هگل از فیشته و شلینگ می‌شویم. در آنجا به‌طور دقیق بررسی خواهیم کرد که از نظر هگل، فیشته چرا در تقابل میان من و جزمن باقی می‌ماند، شلینگ چگونه از این دوگانگی عبور می‌کند، اما چرا مفهوم مطلق به‌عنوان هویت هنوز برای هگل کافی نیست؛ سپس تفاوت میان فلسفهٔ هویت شلینگ و فلسفهٔ دیالکتیکی هگل را در ارتباط با نظام، آزادی، طبیعت، روح و مطلق جمع‌بندی خواهیم کرد.



بخش دهم
نقد نهایی هگل از نظام فیشته و شلینگ
Hegels abschließende Kritik an Fichte und Schelling
Hegel's Final Critique of the Systems of Fichte and Schelling

La critique finale de Hegel des systèmes de Fichte et de Schelling

اکنون به نقطه‌ای می‌رسیم که در آن مسیر فکری هگل از فیشته و شلینگ به‌روشنی جدا می‌شود. اهمیت این بخش در این است که هگل، از یک سو، فیشته را به دلیل باقی ماندن در دوگانگی من (Ich / I / Moi) و جزمن (Nicht-Ich / Not-I / Non-moi) نقد می‌کند و، از سوی دیگر، شلینگ را به دلیل دست یافتن به ایدهٔ مطلق (das Absolute / the Absolute / l'Absolu) تحسین می‌کند، اما معتقد است که شلینگ هنوز نتوانسته است نشان دهد که مطلق چگونه از درون خود به تفاوت و تعین می‌رسد.

بنابراین، اختلاف اصلی را می‌توان چنین صورت‌بندی کرد:

فیشته: مطلق هنوز به‌طور کامل حاصل نشده است.

شلینگ: مطلق حاصل شده، اما حرکت درونی آن به‌طور کافی توضیح داده نشده است.

هگل: مطلق باید هم وحدت باشد و هم حرکت؛ هم هویت باشد و هم تفاوت؛ هم آغاز باشد و هم نتیجه.

۱. فیشته: تقدم مطلق من
Das absolute Ich
The Absolute I

Le Moi absolu

فیشته فلسفهٔ خود را با:

من

آغاز می‌کند.

این «من» یک فرد روان‌شناختی نیست.

یعنی منظور فیشته این نیست که:

«من، به‌عنوان عباس یا هر فرد مشخص دیگری، جهان را ایجاد می‌کنم.»

بلکه:

من مطلق

اصل فعالیتی است که در بنیاد امکان آگاهی قرار دارد.

من:

خود را می‌نهد.

Das Ich setzt sich selbst
The I posits itself

Le Moi se pose lui-même

و سپس در برابر خود:

جزمن

را قرار می‌دهد.

۲. من و جزمن
ساختار فیشته:

Ich

من

↓

Nicht-Ich

جزمن

است.

من و جزمن در تقابل قرار دارند.

اما این تقابل یک مشکل اساسی ایجاد می‌کند:

اگر:

من

مطلق باشد،

چگونه:

جزمن

می‌تواند مستقل از آن وجود داشته باشد؟

و اگر جزمن واقعاً مستقل باشد، دیگر من:

مطلق

نیست.

۳. تلاش فیشته برای حل مسئله
فیشته تلاش می‌کند این مشکل را با فعالیت خود من حل کند.

من:

جزمن

را در ساختار فعالیت خود قرار می‌دهد.

اما در این صورت، جهان به‌طور کامل از:

فعالیت سوژه

وابسته می‌شود.

پس فلسفهٔ فیشته خطر تبدیل شدن به:

ایده‌آلیسم ذهنی

را پیدا می‌کند.

۴. نقد هگل به فیشته
هگل معتقد است که فیشته هنوز در سطح:

تضاد

باقی مانده است.

ساختار:

من / جزمن

به‌طور مداوم تکرار می‌شود.

هر بار یک طرف تعیین می‌شود، طرف دیگر در برابر آن قرار می‌گیرد.

سپس دوباره نیاز به وحدت ایجاد می‌شود.

اما این وحدت هرگز به‌طور کامل تحقق نمی‌یابد.

۵. بی‌نهایتِ بد
این وضعیت همان چیزی است که هگل بعدها:

نامتناهی بد (schlechte Unendlichkeit / bad infinity / mauvaise infinité)

می‌نامد.

یعنی:

من

↓

جزمن

↓

رفع تقابل

↓

تقابل جدید

↓

رفع تقابل

↓

تقابل جدید

و این فرایند:

بی‌پایان

ادامه پیدا می‌کند.

در اینجا مطلق همیشه:

دورتر

قرار دارد.

۶. مسئلهٔ «باید»
در فلسفهٔ فیشته، من باید دائماً بر محدودیت‌های خود غلبه کند.

اما این غلبه هرگز پایان نمی‌یابد.

پس آزادی به شکل:

وظیفهٔ بی‌پایان

ظاهر می‌شود.

انسان باید دائماً:

خود را فراتر ببرد.

اما هیچ‌گاه به تحقق کامل آزادی نمی‌رسد.

۷. نقد هگل به آزادی فیشته
هگل معتقد است که این تصور از آزادی:

آزادی کامل

نیست.

زیرا آزادی حقیقی باید بتواند:

در خود تحقق یابد.

اگر آزادی همیشه چیزی باشد که:

باید در آینده به آن برسیم

آنگاه آزادی هرگز واقعیت بالفعل پیدا نمی‌کند.

پس:

وظیفهٔ بی‌پایان

هنوز شکل خاصی از:

نامتناهی بد

است.

۸. شلینگ: عبور از دوگانگی
شلینگ از نظر هگل یک گام بسیار مهم به جلو برداشته است.

شلینگ می‌گوید:

سوژه

و:

ابژه

در بنیاد خود:

یکی هستند.

بنابراین:

مطلق

نه فقط سوژه است،

و نه فقط ابژه.

بلکه:

هویت سوژه و ابژه

است.

۹. اهمیت فلسفهٔ شلینگ
از نظر هگل، شلینگ توانسته است مسئله‌ای را حل کند که فیشته نتوانست.

او دیگر نمی‌گوید:

من → جزمن

بلکه می‌گوید:

مطلق

↓

سوژه = ابژه

به این ترتیب، شکاف بنیادین ایده‌آلیسم و رئالیسم از میان می‌رود.

۱۰. فلسفهٔ هویت
Identitätsphilosophie
Philosophy of Identity

Philosophie de l'identité

در فلسفهٔ هویت:

روح

و:

طبیعت

دو صورت از یک بنیاد هستند.

پس:

روح = طبیعت

نه به معنای یکسانی تجربی،

بلکه به معنای:

وحدت بنیادین

تفاوت میان نظام‌های فلسفی فیشته و شلینگ (هشتم)

Differenz des Fichteschen und Schellingschen Systems der Philosophie

The Difference Between Fichte's and Schelling's System of Philosophy

La différence entre les systèmes philosophiques de Fichte et de Schelling

گئورگ ویلهلم فریدریش هگل (Georg Wilhelm Friedrich Hegel)

سال انتشار: ۱۸۰۱

بخش هشتم

سوژه و ابژه، واقعیت و ایده، طبیعت و روح

Subjekt und Objekt, Realität und Idee, Natur und Geist

Subject and Object, Reality and Idea, Nature and Spirit

Sujet et objet, réalité et idée, nature et esprit

در این بخش، هگل وارد یکی از بنیادی‌ترین مسائل فلسفهٔ پساکانتی می‌شود: چگونه می‌توان رابطهٔ سوژه (Subjekt / Subject / Sujet) و ابژه (Objekt / Object / Objet) را فهمید، بدون اینکه یکی را بر دیگری مقدم کنیم یا آن دو را به دو قلمرو کاملاً مستقل تقسیم کنیم؟

این مسئله، در حقیقت، همان مسئله‌ای است که از فیشته به شلینگ و سپس از شلینگ به هگل منتقل می‌شود.

۱. مسئلهٔ بنیادی فلسفهٔ مدرن

فلسفهٔ مدرن، به‌ویژه پس از دکارت و کانت، با یک شکاف بنیادی مواجه است:

سوژه / ابژه

یا:

ذهن / جهان

یا:

اندیشه / هستی

اگر از سوژه آغاز کنیم، باید توضیح دهیم که چگونه ابژه پدیدار می‌شود.

اگر از ابژه آغاز کنیم، باید توضیح دهیم که چگونه سوژه آن را می‌شناسد.

در هر دو حالت، خطر این است که:

سوژه

و:

ابژه

به دو قلمرو مستقل تبدیل شوند.

هگل می‌خواهد این دوگانگی را از بنیاد حل کند.

۲. سوژه

Subjekt

Subject

Sujet

سوژه در فلسفهٔ مدرن چیزی است که:

می‌اندیشد

و:

می‌شناسد

در فلسفهٔ فیشته، این سوژه به صورت:

من (Ich / I / Moi)

ظاهر می‌شود.

من نقطهٔ آغاز فعالیت فلسفی است.

اما مشکل این است که «من» اگر به‌تنهایی نقطهٔ آغاز باشد، باید توضیح دهد که:

جزمن (Nicht-Ich / Not-I / Non-moi)

چگونه پدیدار می‌شود.

۳. ابژه

Objekt

Object

Objet

ابژه چیزی است که:

شناخته می‌شود

یا:

در برابر سوژه قرار دارد.

در یک فلسفهٔ واقع‌گرایانهٔ ساده:

ابژه

مستقل از سوژه وجود دارد.

در یک ایده‌آلیسم ذهنی افراطی:

ابژه

به فعالیت سوژه وابسته می‌شود.

اما هگل و شلینگ به دنبال موضعی هستند که بتواند از این دوگانه عبور کند.

۴. فلسفهٔ هویت شلینگ

شلینگ می‌گوید:

سوژه

و:

ابژه

در بنیاد خود، هر دو از:

مطلق

برمی‌آیند.

بنابراین:

مطلق

نه سوژهٔ صرف است،

نه ابژهٔ صرف.

بلکه:

هویت سوژه و ابژه

است.

فرمول:

Subjekt = Objekt

Subject = Object

Sujet = Objet

اما این برابری در سطح تجربی نیست.

یک فرد انسانی با یک سنگ یکی نیست.

منظور این است که در بنیاد مطلق واقعیت:

ذهنیت

و:

عینیت

از یک اصل واحد برخوردارند.

۵. دو سوی مطلق

شلینگ می‌تواند این ساختار را چنین توضیح دهد:

مطلق

↓

قطب ذهنی

و:

قطب عینی

قطب ذهنی:

روح (Geist / Spirit / Esprit)

است.

قطب عینی:

طبیعت (Natur / Nature / Nature)

است.

بنابراین:

روح و طبیعت

دو واقعیت مستقل نیستند.

آن‌ها دو شیوهٔ ظهور:

مطلق

هستند.

۶. طبیعت به‌عنوان روح ناآگاه

در فلسفهٔ طبیعت شلینگ:

Naturphilosophie / Philosophy of Nature / Philosophie de la nature

طبیعت یک مادهٔ مرده و مکانیکی نیست.

طبیعت دارای:

پویایی

و:

خودسازمان‌دهی

است.

از این منظر، طبیعت را می‌توان همچون:

روح ناآگاه

فهمید.

یعنی:

روح

در طبیعت حضور دارد، اما هنوز:

خودآگاهی

ندارد.

۷. روح به‌عنوان طبیعت خودآگاه

در مقابل:

روح

همان طبیعت است که به مرحلهٔ:

خودآگاهی

رسیده است.

پس:

طبیعت → روح

حرکتی است از:

ناخودآگاهی

به:

خودآگاهی

بنابراین:

طبیعت

و:

روح

در بنیاد خود یکسان‌اند.

اما تفاوت واقعی میان آن‌ها نیز وجود دارد.

۸. مسئلهٔ هگل

هگل اینجا یک پرسش بنیادی مطرح می‌کند:

اگر طبیعت و روح فقط دو:

ظهور

یک مطلق واحد باشند، چگونه می‌توان تفاوت واقعی میان آن‌ها را توضیح داد؟

اگر:

طبیعت = روح

باشد، چرا طبیعت:

خودآگاهی

ندارد؟

و اگر روح همان طبیعت است، چرا روح می‌تواند:

طبیعت را بشناسد؟

پس باید رابطهٔ:

هویت

و:

تفاوت

دقیق‌تر توضیح داده شود.

۹. واقعیت

Realität

Reality

Réalité

واقعیت در فلسفهٔ هویت چیزی مستقل از مطلق نیست.

هر چیزی که واقعیت دارد، باید جایگاهی در:

کل مطلق

داشته باشد.

بنابراین:

واقعیت

نه مجموعه‌ای از اشیای منفرد،

بلکه:

نظامی از تعینات

است.

۱۰. ایده

Idee

Idea

Idée

ایده نیز صرفاً یک تصویر ذهنی نیست.

در سنت ایده‌آلیستی:

ایده

ساختار عقلانی واقعیت است.

بنابراین:

ایده

و:

واقعیت

نباید کاملاً از یکدیگر جدا باشند.

۱۱. ایده و واقعیت

اگر:

ایده

فقط در ذهن باشد،

واقعیت چیزی بیرون از آن خواهد بود.

اگر:

واقعیت

کاملاً مستقل از ایده باشد،

شناخت عقلانی آن ناممکن می‌شود.

اما در ایده‌آلیسم آلمانی:

ایده

و:

واقعیت

باید در یک وحدت بنیادی فهمیده شوند.

بنابراین:

واقعیت عقلانی

و:

عقلانیت واقعیت

به یکدیگر نزدیک می‌شوند.

۱۲. مسئلهٔ بازنمایی

یک دیدگاه ساده چنین می‌گوید:

واقعیت

در بیرون وجود دارد.

سپس:

ذهن

تصویری از آن می‌سازد.

پس:

واقعیت → تصویر ذهنی

اما این نظریه هنوز سوژه و ابژه را جدا نگه می‌دارد.

هگل می‌خواهد نشان دهد که:

شناخت

خود یک رابطهٔ درونی در ساختار واقعیت است.

یعنی سوژه صرفاً یک تصویر از ابژه دریافت نمی‌کند.

بلکه:

سوژه و ابژه در یک کل عقلانی مشترک‌اند.

۱۳. وحدت سوژه و ابژه

بنابراین می‌توان ساختار شلینگ را چنین نوشت:

مطلق

↓

سوژه

↔

ابژه

اما این رابطه فقط:

تعامل دو چیز مستقل

نیست.

بلکه هر دو:

لحظات یک مطلق واحد

هستند.

۱۴. آیا تفاوت واقعی باقی می‌ماند؟

اینجا مسئلهٔ هگل آغاز می‌شود.

اگر بگوییم:

سوژه = ابژه

آنگاه باید بپرسیم:

چگونه سوژه می‌تواند:

ابژه را بشناسد؟

شناخت نیازمند نوعی:

تفاوت

است.

شناخت یعنی:

شناسا

با:

شناخته‌شده

رابطه برقرار می‌کند.

اگر هیچ تفاوتی وجود نداشته باشد، شناخت نیز بی‌معنا می‌شود.

بنابراین:

تفاوت شرط شناخت است.

۱۵. شناخت و هویت

اما از سوی دیگر، اگر سوژه و ابژه کاملاً متفاوت باشند، شناخت نیز با مشکل مواجه می‌شود.

پس:

تفاوت مطلق

شناخت را ناممکن می‌کند.

و:

هویت مطلق

نیز شناخت را ناممکن می‌کند.

بنابراین شناخت مستلزم:

هویت در تفاوت

است.

۱۶. هویت در تفاوت

این همان ساختار مرکزی تفکر هگلی است:

Identität in der Differenz

Identity in Difference

Identité dans la différence

سوژه باید:

دیگری

را بشناسد.

اما دیگری نباید کاملاً بیگانه باشد.

بنابراین:

شناخت

عبارت است از:

یافتن خود در دیگری

۱۷. روح و طبیعت

در اینجا رابطهٔ روح و طبیعت معنای جدیدی پیدا می‌کند.

روح:

طبیعت را در برابر خود می‌یابد.

اما در عین حال:

خود را در طبیعت می‌شناسد.

طبیعت:

دیگری روح

است.

اما این دیگری:

کاملاً بیگانه

نیست.

پس:

روح ↔ طبیعت

رابطه‌ای از:

تفاوت درون وحدت

است.

۱۸. طبیعت به‌مثابهٔ دیگری

طبیعت برای روح یک:

دیگری

است.

اما اگر طبیعت کاملاً بیگانه باشد، روح نمی‌تواند آن را بشناسد.

پس باید گفت:

روح

در:

طبیعت

حضور دارد.

و طبیعت نیز:

لحظه‌ای از حقیقت روح

است.

این همان ساختار:

خود → دیگری → خود

است.

۱۹. خودآگاهی

Selbstbewusstsein

Self-Consciousness

Conscience de soi

خودآگاهی زمانی شکل می‌گیرد که:

خود

با:

خود

رابطه برقرار کند.

اما این رابطه از طریق:

دیگری

ممکن می‌شود.

بنابراین:

خودآگاهی

بدون:

دیگری

ممکن نیست.

این ایده بعدها در:

پدیدارشناسی روح

به مسئلهٔ مشهور:

خودآگاهی و به‌رسمیت‌شناسی

تبدیل خواهد شد.

۲۰. آزادی

Freiheit

Freedom

Liberté

اکنون مسئلهٔ آزادی مطرح می‌شود.

اگر مطلق بنیاد همه‌چیز است، آیا آزادی ممکن است؟

اگر همه‌چیز ضرورتاً از مطلق ناشی شود، آیا انسان آزاد است؟

این مسئله یکی از بزرگ‌ترین مسائل ایده‌آلیسم آلمانی است.

۲۱. ضرورت

Notwendigkeit

Necessity

Nécessité

ضرورت یعنی چیزی که نمی‌تواند جز آنچه هست باشد.

اگر طبیعت صرفاً بر اساس قوانین ضروری عمل کند، آزادی کجاست؟

از سوی دیگر، اگر آزادی کاملاً مستقل از ضرورت باشد، رابطهٔ آن با جهان چگونه توضیح داده می‌شود؟

بنابراین:

آزادی

و:

ضرورت

در برابر یکدیگر قرار می‌گیرند.

۲۲. آزادی و ضرورت در مطلق

از دیدگاه فلسفهٔ هویت:

آزادی

و:

ضرورت

دو اصل مستقل نیستند.

آن‌ها دو وجه یک بنیاد واحدند.

اما هگل می‌خواهد این وحدت را به‌صورت:

فرایند

نشان دهد.

آزادی نباید صرفاً:

استثنا بر ضرورت

باشد.

بلکه آزادی باید از درون خود ضرورت فهمیده شود.

۲۳. آزادی به‌عنوان خودتعیین‌گری

Selbstbestimmung

Self-Determination

Autodétermination

آزادی حقیقی یعنی:

خودتعیین‌گری

اما خودتعیین‌گری به معنای نبودن هرگونه تعین نیست.

اگر چیزی هیچ تعینی نداشته باشد، نمی‌توان گفت:

آزاد

است.

آزادی یعنی:

خود، تعین خود را از خود بگیرد.

پس:

آزادی = خودتعیین‌گری

۲۴. آزادی و مطلق

مطلق نیز در این معنا:

خودتعیین‌گر

است.

مطلق چیزی نیست که توسط چیزی بیرونی تعیین شود.

بلکه:

خودش بنیاد تعیین خویش است.

بنابراین:

آزادی انسان

در ساختار خود:

مطلق

ریشه دارد.

۲۵. فلسفهٔ نظری

Theoretische Philosophie

Theoretical Philosophy

Philosophie théorique

فلسفهٔ نظری به مسئلهٔ:

شناخت

می‌پردازد.

سؤال اصلی:

چگونه سوژه می‌تواند ابژه را بشناسد؟

در فلسفهٔ هویت:

شناخت

به دلیل وحدت بنیادی سوژه و ابژه ممکن است.

۲۶. فلسفهٔ عملی

Praktische Philosophie

Practical Philosophy

Philosophie pratique

فلسفهٔ عملی به:

کنش

و:

آزادی

می‌پردازد.

سؤال اصلی:

چگونه سوژه می‌تواند در جهان عمل کند؟

اگر جهان کاملاً بیگانه باشد، عمل آزادانه دشوار می‌شود.

اما اگر جهان بخشی از همان نظامی باشد که سوژه نیز در آن قرار دارد، امکان عمل عقلانی فراهم می‌شود.

۲۷. وحدت نظری و عملی

بنابراین:

فلسفهٔ نظری

و:

فلسفهٔ عملی

دو قلمرو کاملاً جدا نیستند.

در نظری:

سوژه ابژه را می‌شناسد.

در عملی:

سوژه ابژه را دگرگون می‌کند.

در هر دو:

سوژه و ابژه

در یک رابطهٔ بنیادی قرار دارند.

۲۸. آزادی به‌عنوان تحقق وحدت

آزادی حقیقی زمانی ممکن است که:

سوژه

در جهانی عمل کند که آن را کاملاً بیگانه با خود نمی‌یابد.

بنابراین آزادی:

غلبه بر جهان

نیست.

بلکه:

آشتی عقلانی با ساختار جهان

است.

اما این آشتی به معنای تسلیم منفعلانه نیست.

بلکه:

شناخت ضرورت

و:

تبدیل ضرورت به خودتعیین‌گری

است.

۲۹. طبیعت و آزادی

در اینجا طبیعت و آزادی نیز باید در یک نظام واحد قرار گیرند.

طبیعت

نمود:

ضرورت

است.

روح

نمود:

آزادی

است.

اما:

طبیعت و روح

دو قلمرو مستقل نیستند.

روح از دل طبیعت ظهور می‌کند.

بنابراین:

ضرورت → آزادی

حرکتی بنیادی در نظام است.

۳۰. آزادی به‌مثابهٔ نتیجه

آزادی در این ساختار یک:

نقطهٔ آغاز

نیست.

بلکه:

نتیجهٔ فرایند

است.

انسان ابتدا خود را در جهانی می‌یابد که برای او:

دیگری

است.

سپس آن جهان را می‌شناسد.

در آن عمل می‌کند.

و در نهایت درمی‌یابد که:

خود

و:

جهان

در یک ساختار عقلانی مشترک قرار دارند.

۳۱. نتیجهٔ بخش هشتم

مسیر این بخش را می‌توان چنین خلاصه کرد:

مطلق

↓

سوژه و ابژه

↓

هویت

↓

تفاوت

↓

طبیعت و روح

↓

دیگری

↓

شناخت

↓

خودآگاهی

↓

آزادی

↓

خودتعیین‌گری

اما در اینجا یک تفاوت بسیار مهم میان شلینگ و هگل آشکار می‌شود.

شلینگ می‌گوید:

مطلق

در بنیاد:

هویت سوژه و ابژه

است.

هگل می‌خواهد یک گام فراتر برود:

این هویت باید خود را در تفاوت تولید کند، از تفاوت عبور کند و از طریق تفاوت به خود بازگردد.

بنابراین:

مطلق

دیگر صرفاً:

نقطهٔ آغاز

نیست.

بلکه:

حرکت

است.

و این حرکت از:

هویت

به:

تفاوت

و از:

تفاوت

به:

وحدت عالی‌تر

است.

فرمول نهایی بخش هشتم

Subjekt

سوژه

↓

Objekt

ابژه

↓

Identität

هویت

↓

Differenz

تفاوت

↓

Entgegensetzung

تقابل

↓

Widerspruch

تضاد

↓

Aufhebung

رفع

↓

Selbstbewusstsein

خودآگاهی

↓

Freiheit

آزادی

↓

Selbstbestimmung

خودتعیین‌گری

در بخش نهم، وارد بحث دقیق‌تر عقل (Vernunft / Reason / Raison)، فاهمه (Verstand / Understanding / Entendement) و تأمل (Reflexion / Reflection / Réflexion) می‌شویم. در آنجا نشان خواهیم داد که چرا از نظر هگل، فاهمه تفاوت‌ها را از یکدیگر جدا و ثابت می‌کند، در حالی که عقل وحدت درونی این تفاوت‌ها را آشکار می‌سازد؛ سپس مفهوم رفع (Aufhebung / Sublation / Relève) و ساختار نفی و نفیِ نفی (Negation / Negation of Negation / Négation / Négation de la négation) را بررسی خواهیم کرد و به یکی از مهم‌ترین فرمول‌های هگل، یعنی «هویت هویت و تفاوت»، در معنای دقیق‌تر آن بازخواهیم گشت.

تفاوت میان نظام‌های فلسفی فیشته و شلینگ (هفتم)

Differenz des Fichteschen und Schellingschen Systems der Philosophie

The Difference Between Fichte's and Schelling's System of Philosophy

La différence entre les systèmes philosophiques de Fichte et de Schelling

گئورگ ویلهلم فریدریش هگل (Georg Wilhelm Friedrich Hegel)

سال انتشار: ۱۸۰۱

بخش هفتم

فلسفهٔ هویت شلینگ و مسئلهٔ هویت و تفاوت

Die Identitätsphilosophie Schellings

Schelling's Philosophy of Identity

La philosophie de l'identité de Schelling

۱. نقطهٔ آغاز: مطلق به‌عنوان هویت

در فلسفهٔ شلینگ، نقطهٔ عزیمت اصلی:

مطلق (das Absolute / the Absolute / l'Absolu)

است.

مطلق نه یک موجود در کنار موجودات دیگر است و نه یک ابژهٔ تجربی.

بلکه:

بنیاد مشترک همهٔ واقعیت

است.

از این منظر، سوژه و ابژه، طبیعت و روح، اندیشه و هستی، در سطح مطلق از یکدیگر جدا نیستند.

فرمول بنیادی شلینگ چنین است:

سوژه = ابژه

یا:

Subjekt = Objekt

Subject = Object

Sujet = Objet

اما این «=» را نباید به معنای یکسانی ساده و تجربی فهمید.

منظور این است که سوژه و ابژه در بنیاد مطلق خود از:

یک اصل واحد

برخوردارند.

۲. هویت مطلق

Absolute Identität

Absolute Identity

Identité absolue

مطلق، هویت مطلق است.

یعنی در مطلق:

سوژه و ابژه

دو اصل مستقل نیستند.

بلکه هر دو تعین‌های یک:

اصل واحد

هستند.

می‌توان گفت:

مطلق

↓

سوژه

و:

ابژه

هر دو درون آن قرار دارند.

بنابراین شلینگ می‌خواهد بر دوگانگی بنیادی فلسفهٔ مدرن غلبه کند.

۳. مسئلهٔ دکارت و کانت

این پروژه را باید در زمینهٔ فلسفهٔ مدرن فهمید.

از دکارت به بعد، فلسفه با مسئلهٔ رابطهٔ:

ذهن و جهان

مواجه شد.

دکارت:

من می‌اندیشم

را نقطهٔ آغاز قرار داد.

اما پس از آن این پرسش پدیدار شد:

چگونه از «من» به جهان خارجی می‌رسیم؟

کانت نیز میان:

سوژهٔ شناسنده

و:

شیء فی‌نفسه

تمایزی بنیادی ایجاد کرد.

شلینگ می‌خواهد این شکاف را از بنیادی‌ترین سطح فلسفه برطرف کند.

او می‌گوید:

سوژه و ابژه در مطلق وحدت دارند.

۴. تفاوت با فیشته

فیشته از:

من (Ich / I / Moi)

آغاز می‌کند.

در مقابل آن:

جزمن (Nicht-Ich / Not-I / Non-moi)

قرار می‌گیرد.

پس ساختار فیشته:

من ↔ جزمن

است.

در فلسفهٔ فیشته، این تقابل از طریق فعالیت:

من

به‌طور مداوم تعدیل می‌شود.

اما از نظر شلینگ، این ساختار هنوز گرفتار دوگانگی است.

زیرا حتی اگر من و جزمن دائماً به یکدیگر مرتبط باشند، همچنان:

دو قطب

وجود دارند.

شلینگ می‌خواهد به پیش از این دوگانگی برسد.

۵. فلسفهٔ هویت

فلسفهٔ هویت می‌گوید:

هویت بنیادی‌تر از تفاوت است.

تفاوت وجود دارد، اما تفاوت نمی‌تواند یک اصل مستقل باشد.

اگر تفاوت کاملاً مستقل از هویت باشد، دیگر مطلق وجود ندارد.

پس:

هویت

بنیاد:

تفاوت

است.

اما اینجا مسئله‌ای دشوار پدیدار می‌شود:

اگر هویت مطلق بنیاد همه‌چیز است، تفاوت چگونه ممکن می‌شود؟

۶. مسئلهٔ تفاوت

فرض کنیم:

A = A

این اصل:

هویت

را بیان می‌کند.

اما این اصل هنوز هیچ تفاوتی نشان نمی‌دهد.

اگر مطلق صرفاً:

A = A

باشد، چگونه می‌توان توضیح داد که:

سوژه

با:

ابژه

متفاوت است؟

چگونه:

روح

با:

طبیعت

تفاوت دارد؟

و چگونه:

آزادی

با:

ضرورت

متفاوت است؟

بنابراین فلسفه باید از سطح هویت ساده فراتر رود.

۷. هویت و تفاوت در یکدیگر

هگل در اینجا به مسئله‌ای بسیار مهم نزدیک می‌شود:

هویت بدون تفاوت

و:

تفاوت بدون هویت

هر دو انتزاعی‌اند.

هویت فقط زمانی معنادار است که:

چیزی از چیز دیگری متمایز باشد.

و تفاوت نیز فقط زمانی قابل فهم است که:

چیزهایی که متفاوت‌اند، در یک نسبت مشترک قرار داشته باشند.

پس:

هویت

و:

تفاوت

متقابلاً به یکدیگر وابسته‌اند.

۸. تفاوت درون مطلق

این مسئله برای هگل بسیار مهم است.

اگر تفاوت کاملاً بیرون از مطلق باشد، آنگاه مطلق دیگر:

مطلق

نیست.

زیرا چیزی وجود دارد که مطلق نیست و در بیرون از آن قرار دارد.

اما اگر تفاوت کاملاً در مطلق حل شود، دیگر:

تفاوت

وجود ندارد.

پس باید گفت:

تفاوت درون مطلق است، اما مطلق به تفاوت تقلیل نمی‌یابد.

این همان مسئله‌ای است که هگل بعدها با مفهوم:

هویت هویت و تفاوت

صورت‌بندی خواهد کرد.

۹. اصل هویت

Identitätsprinzip

Principle of Identity

Principe d'identité

اصل هویت به‌طور کلاسیک چنین بیان می‌شود:

A = A

این اصل می‌گوید هر چیز با خودش یکسان است.

اما هگل می‌پرسد:

آیا این گزاره واقعاً تمام حقیقت هویت را بیان می‌کند؟

از نظر او، نه.

زیرا «A» دوم صرفاً تکرار «A» اول نیست.

در خود ساختار گزاره:

A = A

نوعی رابطه وجود دارد.

یک «A» با «A» دیگر مرتبط شده است.

بنابراین حتی در ساده‌ترین شکل هویت نیز:

تفاوت

به‌نحوی حضور دارد.

۱۰. هویت به‌مثابهٔ رابطه

هویت دیگر یک:

یکسانی بی‌حرکت

نیست.

بلکه یک:

رابطه

است.

برای اینکه بگوییم:

A = A

باید دو بار A را در نظر بگیریم.

پس هویت در خود نوعی:

تفاوت

دارد.

این نکته در فلسفهٔ هگل بسیار مهم می‌شود.

هویت حقیقی:

هویتِ صرف

نیست.

بلکه:

هویتی است که تفاوت را در خود دارد.

۱۱. تفاوت درونی و تفاوت بیرونی

باید میان دو نوع تفاوت تمایز گذاشت.

تفاوت بیرونی

äußerer Unterschied

External Difference

Différence extérieure

مثلاً:

این میز با آن صندلی متفاوت است.

این تفاوت در سطح اشیای تجربی است.

اما:

تفاوت درونی

innerer Unterschied

Internal Difference

Différence interne

تفاوتی است که در ساختار خود یک مفهوم وجود دارد.

هگل بیشتر به این نوع دوم علاقه دارد.

۱۲. تفاوت به‌عنوان تعین

Bestimmtheit

Determination

Déterminité

برای اینکه چیزی مشخص باشد، باید:

تعیین

شده باشد.

اما هر تعیین به معنای تمایز از چیزی دیگر است.

بنابراین:

تعیین = تمایز

و:

تمایز = تفاوت

پس هر موجود متعین در خود رابطه‌ای با:

دیگری

دارد.

۱۳. مطلق و تعین‌های متناهی

مطلق باید بتواند:

تعین‌های متناهی

را در خود توضیح دهد.

اگر مطلق صرفاً یک هویت بی‌تفاوت باشد، نمی‌توان فهمید چرا جهان دارای این همه:

تفاوت

است.

بنابراین:

طبیعت

روح

تاریخ

آگاهی

و:

آزادی

باید لحظات متفاوت یک نظام واحد باشند.

۱۴. تفاوت کمی و کیفی

در فلسفهٔ هویت شلینگ، می‌توان تفاوت‌های موجود در واقعیت را به‌گونه‌ای در نسبت با:

نسبت کمی

فهم کرد.

یعنی سوژه و ابژه ممکن است در یک ساختار واحد، درجات متفاوتی از ظهور داشته باشند.

اما هگل می‌خواهد نشان دهد که تفاوت صرفاً:

کمی

نیست.

بلکه تفاوت‌ها می‌توانند:

کیفی

باشند.

یعنی ساختارهای متفاوت واقعیت نمی‌توانند صرفاً به درجات متفاوت یک هویت واحد تقلیل پیدا کنند.

۱۵. طبیعت و روح

این مسئله در رابطهٔ:

طبیعت

و:

روح

بسیار مهم است.

شلینگ می‌گوید:

طبیعت

و:

روح

دو صورت یک مطلق‌اند.

در طبیعت، مطلق به‌صورت:

عینی

ظاهر می‌شود.

در روح، مطلق به‌صورت:

ذهنی

ظاهر می‌شود.

پس:

طبیعت = روح در صورت ناآگاه

و:

روح = طبیعت در صورت آگاه

اما پرسش هگل این است:

آیا این دو صورت واقعاً تفاوت‌های خود را حفظ می‌کنند؟

۱۶. مطلق و درجات ظهور

یکی از راه‌های فهم شلینگ این است که مطلق را مانند یک:

اصل واحد

در نظر بگیریم که در سطوح مختلف ظاهر می‌شود.

مثلاً:

مطلق

↓

طبیعت

↓

حیات

↓

آگاهی

↓

خودآگاهی

در اینجا تفاوت‌ها به نوعی:

درجات ظهور

مطلق‌اند.

اما هگل می‌خواهد نشان دهد که این کافی نیست.

زیرا باید توضیح داد که چرا هر مرحله ضرورتاً به مرحلهٔ بعدی منتهی می‌شود.

۱۷. تفاوت به‌عنوان حرکت

اینجا تفاوت برای هگل دیگر یک:

فاصلهٔ ثابت

نیست.

تفاوت باید:

حرکت

باشد.

یعنی:

A

در خود محدودیتش را آشکار می‌کند.

این محدودیت آن را به سوی:

غیر-A

می‌راند.

اما غیر-A نیز در نسبت با A تعریف می‌شود.

از اینجا:

تقابل

پدید می‌آید.

و تقابل به:

تضاد

می‌رسد.

۱۸. تقابل

Entgegensetzung

Opposition

Opposition

تقابل مرحله‌ای فراتر از تفاوت ساده است.

در تفاوت ساده:

A ≠ B

اما در تقابل:

A

در برابر:

B

قرار می‌گیرد.

مثلاً:

آزادی / ضرورت

یا:

سوژه / ابژه

یا:

متناهی / نامتناهی

اینجا هر طرف در نسبت با دیگری تعریف می‌شود.

۱۹. تضاد

Widerspruch

Contradiction

Contradiction

تضاد زمانی پدیدار می‌شود که دو تعین در ساختار خود به نفی یکدیگر برسند.

اما از نظر هگل، تضاد صرفاً یک مشکل منطقی نیست.

تضاد:

موتور حرکت مفهوم

است.

چیزی که هیچ تضادی ندارد، هیچ حرکتی نیز ندارد.

بنابراین:

تضاد

باعث می‌شود مفهوم از شکل محدود خود فراتر رود.

۲۰. تفاوت با فلسفهٔ هویت ساده

اگر مطلق فقط:

هویت

باشد، حرکت ممکن نیست.

زیرا حرکت مستلزم:

تفاوت

است.

اما اگر تفاوت کاملاً مستقل باشد، وحدت از بین می‌رود.

بنابراین:

حرکت حقیقی

از رابطهٔ درونی:

هویت و تفاوت

پدیدار می‌شود.

۲۱. هویت هویت و تفاوت

اکنون می‌توانیم به فرمول مهم نزدیک شویم:

Identität der Identität und der Differenz

Identity of Identity and Difference

Identité de l'identité et de la différence

این عبارت را می‌توان چنین فهمید:

مطلق:

هویت

است،

اما هویتی که:

تفاوت

را در خود دارد.

بنابراین:

مطلق = هویتِ هویت و تفاوت

این فرمول یکی از نقاط مهم گذار از:

شلینگ

به:

هگل

است.

۲۲. تفاوت هویت و تفاوت

در اینجا باید یک تمایز ظریف را در نظر گرفت.

اگر بگوییم:

هویت = تفاوت

تفاوت را حذف کرده‌ایم.

اگر بگوییم:

هویت ≠ تفاوت

آن‌ها را کاملاً از هم جدا کرده‌ایم.

اما:

هویت هویت و تفاوت

یعنی:

هویت و تفاوت در یک رابطهٔ:

درونی

قرار دارند.

این رابطه نه:

یکسانی ساده

است

و نه:

جدایی مطلق.

۲۳. مطلق به‌عنوان نظام

مطلق بنابراین یک:

نقطه

نیست.

مطلق یک:

نظام (System / System / Système)

است.

در این نظام:

هر تعین

هم:

خودش

است

و هم:

در نسبت با دیگری

قرار دارد.

پس مطلق فقط در:

کل نظام

قابل فهم است.

۲۴. کل و جزء

Ganzes und Teil

Whole and Part

Tout et partie

یک جزء جدا از کل:

انتزاعی

است.

اما کل نیز بدون اجزا:

توخالی

است.

بنابراین:

کل

و:

جزء

در یک رابطهٔ متقابل قرار دارند.

این رابطه نمونه‌ای از:

وحدت در تفاوت

است.

۲۵. مطلق و نظام

نظام حقیقی باید بتواند:

تفاوت‌ها

را به‌عنوان:

لحظات ضروری کل

نشان دهد.

بنابراین طبیعت نباید چیزی بیگانه با روح باشد.

و روح نیز نباید چیزی بیگانه با طبیعت باشد.

هر دو باید:

لحظات نظام مطلق

باشند.

۲۶. فلسفهٔ هویت و خطر بی‌تفاوتی

اینجا هگل با یک خطر روبه‌رو می‌شود.

اگر بگوییم:

مطلق همه‌چیز است

ممکن است نتیجه بگیریم:

پس تفاوت‌ها هیچ اهمیت واقعی ندارند.

اگر:

همه‌چیز در مطلق یکی است

پس:

طبیعت و روح

و:

سوژه و ابژه

و:

آزادی و ضرورت

در نهایت یک چیزند.

در این صورت، تفاوت‌ها صرفاً:

ظاهر

خواهند بود.

هگل با این نتیجه مخالف است.

۲۷. «شب تاریک» هویت

هگل در نقدی که بعدها در پدیدارشناسی روح (Phänomenologie des Geistes / Phenomenology of Spirit / Phénoménologie de l'Esprit) صورت‌بندی خواهد کرد، این نوع تصور از مطلق را به‌عنوان وحدتی که همهٔ تفاوت‌ها در آن محو می‌شوند، به‌صورت استعاری چنین توصیف می‌کند:

شبی که همهٔ گاوها در آن سیاه‌اند.

این تعبیر به این معناست که اگر همهٔ تفاوت‌ها در یک وحدت نامتمایز حل شوند، دیگر نمی‌توان میان:

یک چیز

و:

چیز دیگر

تمایز گذاشت.

در نتیجه:

مطلق

به یک:

یکسانی تهی

تبدیل می‌شود.

۲۸. مسئلهٔ «شب همهٔ گاوها سیاه است»

این نقد در واقع متوجه یک تصور خاص از مطلق است.

نه اینکه هگل اصل:

مطلق

را رد کند.

بلکه او با این تصور مخالف است که:

مطلق = بی‌تفاوتی کامل نسبت به تفاوت‌ها

باشد.

از نظر هگل:

مطلق حقیقی باید بتواند تفاوت را تولید، حفظ و رفع کند.

بنابراین مطلق باید:

تمایزدهنده

و:

تعیین‌کننده

باشد.

۲۹. مطلق و زندگی

از این منظر، مطلق باید مانند یک:

کل زنده

فهمیده شود.

یک موجود زنده:

وحدت

است،

اما این وحدت از طریق:

اعضا

و:

تفاوت‌ها

تحقق می‌یابد.

اگر همهٔ اعضا را حذف کنیم، دیگر موجود زنده‌ای باقی نمی‌ماند.

بنابراین:

وحدت حقیقی

همیشه:

وحدتِ تفاوت‌یافته

است.

۳۰. نتیجهٔ بخش هفتم

اکنون می‌توانیم مسیر بحث را چنین خلاصه کنیم:

فیشته

من

↓

جزمن

↓

دوگانگی

شلینگ

مطلق

↓

هویت

↓

وحدت سوژه و ابژه

↓

فلسفهٔ هویت

مسئلهٔ هگل

اگر:

هویت

بدون:

تفاوت

باشد،

مطلق به یک:

وحدت بی‌تفاوت

تبدیل می‌شود.

پس:

مطلق

باید:

هویت هویت و تفاوت

باشد.

حرکت دیالکتیکی

هویت

↓

تفاوت

↓

تقابل

↓

تضاد

↓

رفع

↓

وحدت غنی‌تر

بنابراین نقطهٔ اساسی تحول هگل این است:

هگل اصل فلسفهٔ هویت شلینگ را به‌طور کامل کنار نمی‌گذارد؛ بلکه می‌کوشد آن را از درون دگرگون کند. مطلق برای هگل نه «هویت بدون تفاوت»، بلکه «هویتی است که خود را در تفاوت متعین می‌کند و از طریق تفاوت به خود بازمی‌گردد».

این همان نقطه‌ای است که فلسفهٔ هویت (Identitätsphilosophie / Philosophy of Identity / Philosophie de l'identité) به تدریج به دیالکتیک (Dialektik / Dialectic / Dialectique) تبدیل می‌شود.

در بخش هشتم، از اینجا وارد مسئلهٔ سوژه و ابژه، واقعیت و ایده، طبیعت و روح می‌شویم و دقیقاً بررسی می‌کنیم که در نظام شلینگ چگونه این دوگانگی‌ها از مطلق ناشی می‌شوند و هگل چگونه این ساختار را بازسازی می‌کند. سپس به رابطهٔ فلسفهٔ نظری (theoretische Philosophie / theoretical philosophy / philosophie théorique) و فلسفهٔ عملی (praktische Philosophie / practical philosophy / philosophie pratique) می‌رسیم و نشان می‌دهیم که چگونه مسئلهٔ آزادی (Freiheit / Freedom / Liberté) و ضرورت (Notwendigkeit / Necessity / Nécessité) در این نظام جای می‌گیرند.