درآمدی بر روانکاوی (قسمت چهارم)

زیگموند فروید — ۱۸۵۶–۱۹۳۹

سال نگارش و ارائه: ۱۹۱۵–۱۹۱۷

سال‌های انتشار: ۱۹۱۶–۱۹۱۷

بخش دوم — رؤیا

درس ششم

Der Traum

The Dream

Le rêve

در این درس، فروید از توضیح مقدماتی درباره رؤیا عبور می‌کند و به مسئله اصلی تعبیر رؤیا نزدیک می‌شود. پرسش محوری این است:

چگونه می‌توان از رؤیایی که فرد به یاد می‌آورد، به افکار و فرایندهای روانی‌ای رسید که در پس آن قرار دارند؟

نکته مهم این است که فروید رؤیا را یک «رمز ثابت» نمی‌داند که برای هر انسان معنای یکسانی داشته باشد. روش او بر تداعی‌های خودِ خواب‌بیننده استوار است.

۱. دو سطح در رؤیا

محتوای رؤیا

Trauminhalt

dream-content

contenu du rêve

فروید میان آنچه فرد در خواب تجربه و پس از بیداری روایت می‌کند و آنچه در پس این روایت قرار دارد تفاوت می‌گذارد.

از یک سو:

محتوای آشکار

manifester Trauminhalt

manifest dream-content

contenu manifeste du rêve

و از سوی دیگر:

افکار نهفته رؤیا

latente Traumgedanken

latent dream-thoughts

pensées latentes du rêve

این تمایز برای کل نظریه رؤیا اساسی است.

آنچه فرد تعریف می‌کند، لزوماً آخرین لایه معنا نیست.

۲. چرا محتوای رؤیا عجیب است؟

رؤیاها اغلب ساختاری دارند که در بیداری غیرمنطقی به نظر می‌رسد.

مثلاً:

یک شخص می‌تواند هم‌زمان چهره چند نفر را داشته باشد.

یک مکان می‌تواند شبیه چند مکان مختلف باشد.

زمان می‌تواند ناگهان تغییر کند.

یک اتفاق غیرممکن می‌تواند در رؤیا کاملاً طبیعی به نظر برسد.

از دید فروید، این ویژگی‌ها تصادفی نیستند.

آنها تا حدی نتیجه کار رؤیا هستند.

۳. کار رؤیا

کار رؤیا

Traumarbeit

dream-work

travail du rêve

کار رؤیا همان فرایندهایی است که افکار نهفته را به شکل رؤیای آشکار تبدیل می‌کنند.

می‌توانیم به‌طور ساده بنویسیم:

افکار نهفته

↓

کار رؤیا

↓

محتوای آشکار

اما این فرایند یک ترجمه ساده نیست.

بلکه تغییر شکل، فشرده‌سازی، جابه‌جایی و سازمان‌دهی مجدد صورت می‌گیرد.

۴. تراکم

تراکم

Verdichtung

condensation

condensation

در تراکم، چند رشته از افکار یا چند شخصیت و تجربه می‌توانند در یک عنصر واحد رؤیا ترکیب شوند.

فرض کنید در رؤیا فردی را می‌بینید که:

• چهره یک شخص را دارد؛
• صدای شخص دوم را دارد؛
• و رفتار شخص سوم را نشان می‌دهد.

در نگاه فرویدی ممکن است این یک شخصیت واحد نباشد، بلکه نتیجه تراکم چند ارتباط روانی باشد.

بنابراین:

چند عنصر روانی

↓

یک عنصر رؤیایی

۵. جابه‌جایی

جابه‌جایی

Verschiebung

displacement

déplacement

در جابه‌جایی، اهمیت روانی یک عنصر می‌تواند به عنصر دیگری منتقل شود.

مثلاً یک موضوع بسیار مهم ممکن است در رؤیا به شکل بسیار کم‌رنگ ظاهر شود، در حالی که یک جزئیات ظاهراً بی‌اهمیت بسیار برجسته باشد.

در نتیجه:

اهمیت ظاهری

لزومأ مساوی با:

اهمیت روانی

نیست.

این یکی از دلایلی است که تفسیر رؤیا صرفاً بر اساس ظاهر آن ممکن نیست.

۶. چرا نباید از فرهنگ لغت نمادها استفاده کرد؟

نماد

Symbol

symbol

symbole

اگر فرد خواب یک خانه را ببیند، نمی‌توان به‌صورت مکانیکی گفت:

«خانه همیشه به معنای مادر است.»

اگر خواب آب ببیند، نمی‌توان گفت:

«آب همیشه به معنای فلان چیز است.»

فروید بر تداعی‌های شخصی تأکید می‌کند.

خانه برای یک فرد ممکن است:

کودکی

را تداعی کند.

برای دیگری:

ازدواج

و برای فرد دیگری:

ترس یا امنیت.

بنابراین معنا وابسته به شبکه روانی فرد است.

۷. تداعی‌های خواب‌بیننده

تداعی

Assoziation

association

association

روش اصلی این است که فرد درباره هر بخش رؤیا بگوید چه چیزهایی به ذهنش می‌آید.

مثلاً:

«خانه»

→ «خانه کودکی»

→ «مادربزرگ»

→ «تابستان»

→ «یک اتفاق ناخوشایند»

→ «احساس گناه»

این زنجیره ممکن است به افکار نهفته رؤیا نزدیک شود.

۸. تفاوت تداعی و تفسیر

این دو را نباید یکی دانست.

تداعی

یعنی:

«چه چیزی به ذهن خود فرد می‌آید؟»

تفسیر

یعنی:

«این مجموعه ارتباط‌ها چگونه به ساختار رؤیا مربوط می‌شود؟»

پس تحلیلگر ابتدا باید اجازه دهد شبکه تداعی شکل بگیرد.

تفسیر نباید جای تداعی را بگیرد.

۹. مقاومت

مقاومت

Widerstand

resistance

résistance

گاهی فرد درباره یک عنصر رؤیا می‌گوید:

«هیچ چیزی به ذهنم نمی‌آید.»

یا:

«این کاملاً بی‌معناست.»

یا:

«نمی‌خواهم درباره‌اش صحبت کنم.»

از نظر فرویدی، چنین واکنش‌هایی ممکن است نشانه مقاومت باشند.

اما باز هم:

سکوت = حتماً مقاومت

نیست.

باید کل زمینه را بررسی کرد.

۱۰. مقاومت و سرکوب

سرکوب

Verdrängung

repression

refoulement

مقاومت را می‌توان از منظر نظری با سرکوب مرتبط دانست.

اگر محتوایی سرکوب شده باشد، فرایندی که مانع بازگشت آن به آگاهی می‌شود می‌تواند در جریان تحلیل به شکل مقاومت ظاهر شود.

بنابراین:

سرکوب

در سطح فرایند روانی،

و:

مقاومت

در جریان مواجهه با آن محتوا،

به یکدیگر ارتباط دارند.

۱۱. رؤیا و آرزو

آرزو

Wunsch

wish

désir

فروید همچنان بر این ایده تأکید دارد که رؤیا با تحقق آرزو ارتباط دارد.

اما آرزو ممکن است برای فرد ناشناخته باشد.

در نتیجه فرد ممکن است بگوید:

«من اصلاً چنین چیزی نمی‌خواهم.»

فروید پاسخ می‌دهد:

مسئله این است که آیا آگاهی فرد از آرزوهای خودش تمام زندگی روانی او را تشکیل می‌دهد یا نه.

۱۲. آرزوی ناخودآگاه

آرزوی ناخودآگاه

unbewusster Wunsch

unconscious wish

désir inconscient

اگر آرزو در سطح آگاهی پذیرفته نشود، ممکن است مستقیماً در رؤیا ظاهر نشود.

در عوض:

آرزو

↓

سرکوب / مقاومت

↓

کار رؤیا

↓

شکل تغییر‌یافته

↓

محتوای آشکار

اینجاست که رؤیا پیچیده می‌شود.

۱۳. چرا رؤیا به شکل آرزو دیده نمی‌شود؟

این پرسش از مهم‌ترین پرسش‌های نظریه فروید است.

اگر آرزو می‌خواهد تحقق پیدا کند، چرا خواب‌بیننده آن را به شکل مستقیم نمی‌بیند؟

زیرا در نظریه فروید، آرزو با نیروهای دیگری روبه‌رو می‌شود.

در نتیجه، رؤیا محصول یک تعارض و سازش روانی است.

بنابراین:

تحقق آرزو

به معنای:

نمایش مستقیم آرزو

نیست.

بلکه:

تحقق تغییرشکل‌یافته آرزو

است.

۱۴. باقی‌مانده‌های روز

باقی‌مانده روز

Tagesreste

day residues

restes diurnes

تجربه‌های روز گذشته می‌توانند در رؤیا ظاهر شوند.

مثلاً فرد در طول روز با شخصی صحبت کرده و شب همان شخص را در رؤیا می‌بیند.

اما حضور آن شخص در رؤیا ممکن است فقط به همان گفت‌وگوی روزانه محدود نباشد.

آن تجربه می‌تواند به شبکه‌ای از افکار قدیمی‌تر متصل شده باشد.

بنابراین:

محرک روزانه

می‌تواند به عنوان ماده اولیه وارد رؤیا شود.

۱۵. دو نوع منبع رؤیا

در تحلیل فرویدی می‌توان به‌طور کلی میان دو دسته تمایز گذاشت:

محرک‌های تازه و روزمره

و:

افکار و آرزوهای عمیق‌تر

اینها می‌توانند در فرایند رؤیا با یکدیگر پیوند بخورند.

پس یک حادثه کوچک روزانه ممکن است به دلیل ارتباطش با موضوعی بسیار قدیمی‌تر، در رؤیا اهمیت پیدا کند.

۱۶. رؤیا به‌عنوان محصول سازش

تشکیل سازشی

Kompromissbildung

compromise formation

formation de compromis

اکنون می‌توانیم مفهوم تشکیل سازشی را که در بخش اول دیدیم، وارد نظریه رؤیا کنیم.

از یک طرف:

میل یا آرزوی نهفته

از طرف دیگر:

نیروی مخالف / سانسور

↓

تعارض

↓

رؤیای تغییرشکل‌یافته

پس رؤیا می‌تواند همزمان:

آرزو را برآورده کند

و:

از آشکار شدن مستقیم آن جلوگیری کند.

این دو عملکرد متناقض، راز بسیاری از ویژگی‌های عجیب رؤیا هستند.

۱۷. رؤیای ناخوشایند

این موضوع سؤال مهمی ایجاد می‌کند:

اگر رؤیا تحقق آرزوست، چرا ممکن است فرد پس از رؤیا احساس ناراحتی یا ترس کند؟

در چارچوب نظری فروید، پاسخ این است که آنچه تحقق یافته، آرزوی نهفته است، نه الزاماً خواست آگاهانه شخص.

در ضمن، آرزو در اثر سانسور و کار رؤیا تغییر شکل یافته است.

پس ممکن است:

آرزوی نهفته

با:

محتوای آشکار اضطراب‌آور

همراه شود.

این مسئله بعدها به بحث اضطراب در رؤیا پیوند می‌خورد.

۱۸. خواب و بیداری

خواب

Schlaf

sleep

sommeil

فروید رؤیا را از وضعیت بیداری جدا نمی‌کند.

بسیاری از مواد رؤیا از زندگی بیداری می‌آیند.

تجربه‌های روزانه، خاطرات، روابط و تعارض‌های فرد می‌توانند وارد فرایند رؤیا شوند.

اما در خواب، شرایط روانی متفاوت است.

در نتیجه، همان افکار ممکن است در رؤیا به شکل دیگری سازمان پیدا کنند.

۱۹. رؤیا به‌عنوان محصول روانی

در اینجا اهمیت نظری رؤیا روشن می‌شود.

رؤیا برای فروید یک «تصویر بی‌معنا» نیست.

بلکه:

یک محصول روانی

psychisches Produkt

psychical product

produit psychique

است.

یعنی باید بتوان برای آن سازوکار، ارتباط و تاریخچه روانی پیدا کرد.

۲۰. اهمیت روش فروید

اگر رؤیا را یک رمز ثابت بدانیم، تحلیلگر فقط باید معنی نمادها را حفظ کند.

اما اگر رؤیا را محصول فرایند روانی بدانیم، باید بپرسیم:

این رؤیا چگونه ساخته شده است؟

یعنی:

چه چیزی در روز قبل اتفاق افتاد؟

چه تداعی‌هایی ایجاد شد؟

چه آرزوهایی فعال بودند؟

چه چیزهایی سرکوب شده‌اند؟

چه مقاومت‌هایی وجود دارند؟

چه عناصری در رؤیا برجسته شده‌اند؟

این پرسش‌ها به روش روانکاوانه نزدیک‌ترند.

۲۱. مسیر تحلیل

می‌توان روش این درس را چنین خلاصه کرد:

محتوای رؤیا

↓

تقسیم رؤیا به عناصر

↓

تداعی آزاد برای هر عنصر

↓

بررسی ارتباط‌های به‌دست‌آمده

↓

تشخیص افکار نهفته احتمالی

↓

بررسی کار رؤیا

↓

تفسیر

این روند از «دیدن رؤیا» به «فهمیدن فرایند شکل‌گیری رؤیا» حرکت می‌کند.

۲۲. رابطه با بخش اول کتاب

فروید عملاً همان الگوی بخش اول را پیچیده‌تر می‌کند.

در بخش اول:

خطا

→

قصد آگاهانه

گرایش دیگر

→

نتیجه سازشی

در بخش دوم:

افکار نهفته

→

آرزو / تعارض

سانسور

→

کار رؤیا

→

محتوای آشکار

بنابراین بخش دوم ادامه منطقی بخش اول است.

۲۳. یک نکته مهم درباره تعبیر

تعبیر رؤیا نباید با «پیشگویی» اشتباه گرفته شود.

تعبیر

Deutung

interpretation

interprétation

در اینجا به معنای تلاش برای کشف ارتباط‌های روانی یک رؤیاست.

فروید نمی‌خواهد آینده را از رؤیا پیش‌بینی کند.

او می‌خواهد ساختار روانی و افکار نهفته‌ای را که در تولید رؤیا نقش داشته‌اند بررسی کند.

۲۴. چرا خود فرد مهم‌ترین منبع تداعی است؟

چون یک تصویر واحد می‌تواند برای افراد مختلف معانی متفاوتی داشته باشد.

برای همین تحلیلگر نمی‌تواند صرفاً از یک کتاب نمادها استفاده کند.

مثلاً:

دریا

برای یک نفر ممکن است با تعطیلات مرتبط باشد.

برای دیگری با ترس.

برای دیگری با پدر.

برای دیگری با یک خاطره عاشقانه.

بنابراین:

معنای روانی یک تصویر را باید در شبکه تداعی‌های همان فرد جست‌وجو کرد.

۲۵. نتیجه درس ششم

در این درس، نظریه رؤیا از یک گزاره ساده:

«رؤیا تحقق آرزوست»

به یک نظریه پیچیده‌تر تبدیل می‌شود:

آرزو و افکار نهفته

↓

تعارض و سانسور

↓

کار رؤیا

↓

تراکم و جابه‌جایی

↓

محتوای آشکار رؤیا

بنابراین چیزی که فرد به یاد می‌آورد، محصول نهایی یک فرایند تبدیل است.

واژه‌های کلیدی

محتوای آشکار
manifester Trauminhalt
manifest dream-content
contenu manifeste du rêve

افکار نهفته رؤیا
latente Traumgedanken
latent dream-thoughts
pensées latentes du rêve

کار رؤیا
Traumarbeit
dream-work
travail du rêve

تراکم
Verdichtung
condensation
condensation

جابه‌جایی
Verschiebung
displacement
déplacement

سانسور
Zensur
censorship
censure

تداعی آزاد
freie Assoziation
free association
association libre

باقی‌مانده روز
Tagesreste
day residues
restes diurnes

تشکیل سازشی
Kompromissbildung
compromise formation
formation de compromis

نتیجه نهایی

درس پنجم بیشتر این پرسش را مطرح کرد که:

«آیا رؤیا می‌تواند تحقق آرزو باشد؟»

درس ششم نشان می‌دهد که پاسخ فروید را نباید ساده فهمید.

رؤیا یک آرزو را مستقیماً نمایش نمی‌دهد؛ بلکه آرزوها و افکار نهفته در اثر سانسور و کار رؤیا تغییر شکل می‌یابند.

بنابراین:

آنچه می‌بینیم

≠

آنچه در پس رؤیا قرار دارد.

و کار تحلیلگر حرکت از:

محتوای آشکار

به سوی:

افکار نهفته

است.

در درس هفتم، فروید این بحث را با جزئیات بیشتری ادامه می‌دهد و وارد نمونه‌های مشخص رؤیا، دشواری تعبیر، نقش خاطرات و تجربه‌های روزانه، و رابطه میان محتوای آشکار و افکار نهفته می‌شود.